Câu trả lời ngắn: hai sản phẩm mà người mua phân biệt được với nhau và có thể có giá khác nhau thì thường cần hai mã vạch khác nhau. Khác vị, khác định lượng, khác số đơn vị trong một gói, khác kiểu hộp, đều rơi vào trường hợp này. Còn những thay đổi người mua không coi là sản phẩm khác, như chỉnh nhẹ màu thiết kế, thường giữ mã cũ.
Cơ sở nhỏ hay lúng túng ở các tình huống nằm giữa: hộp quà ghép nhiều món, gói tặng kèm, phiên bản Tết, đổi từ hũ nhựa sang hũ thuỷ tinh. Bài này đi qua từng tình huống, kèm bảng xét nhanh. Nguyên tắc ở đây là nguyên tắc chung của hệ thống mã số mã vạch; trường hợp cụ thể bạn nên hỏi tổ chức quản lý mã số và hỏi bên mua hàng.
Mã vạch nhận diện một đơn vị bán, không nhận diện một công thức
Mã vạch thương mại sinh ra để máy ở quầy tính tiền và kho nhận diện đúng một đơn vị bán. Câu hỏi máy cần trả lời là "món đang được quét là món nào trong danh mục, giá bao nhiêu, trừ tồn ở dòng nào". Vì thế điều quyết định có cần mã riêng hay không là người bán và người mua có coi hai thứ là hai món khác nhau hay không, chứ không phải bên trong có khác công thức hay không.
Lấy ví dụ giả định: Cơ sở Bánh Quy Bơ Hạnh Thông, phường Hạnh Thông, Thành phố Hồ Chí Minh, có bánh quy bơ hộp thiếc ba cỡ và hai vị. Mỗi tổ hợp vị và cỡ là một món khác nhau trên kệ, giá khác nhau, nên là sáu mã. Nếu chỉ dùng một mã cho cả ba cỡ, máy tính tiền sẽ tính mọi hộp cùng một giá, còn tồn kho của siêu thị sẽ không biết cỡ nào hết hàng.
Ngược lại, nếu cơ sở đổi nhà cung cấp bơ nhưng sản phẩm, tên, định lượng, vị đều như cũ, người mua không coi đó là món khác. Về mã vạch, thay đổi này thường không cần mã mới. Tuy vậy, nếu thành phần ghi trên nhãn thay đổi, nhãn phải thay theo, và cơ sở nên báo bên mua; chuyện này thuộc phần nhãn chứ không phải phần mã.
Bảng xét nhanh: thay đổi nào cần mã mới
Bảng dưới gom các tình huống hay gặp ở cơ sở nhỏ. Cột cuối là hướng chung; trường hợp ranh giới hãy hỏi thêm tổ chức quản lý mã số và bên mua.
| Tình huống | Người mua có coi là món khác không | Hướng chung về mã |
|---|---|---|
| Thêm vị mới | Có | Mã mới |
| Thêm cỡ mới, khác định lượng | Có | Mã mới |
| Đổi định lượng của sản phẩm đang bán | Có, vì giá và giá trị khác | Mã mới |
| Gói nhiều đơn vị bán chung, như lốc sáu gói | Có, đó là một đơn vị bán khác | Mã riêng cho lốc, khác mã từng gói |
| Hộp quà ghép nhiều món | Có | Mã riêng cho hộp |
| Đổi màu, đổi bố cục nhãn, nội dung giữ nguyên | Thường không | Thường giữ mã; báo bên mua |
| Phiên bản bao bì theo mùa, cùng sản phẩm, cùng giá | Tuỳ cách bên mua quản lý | Hỏi bên mua; nhiều nơi giữ mã |
| Đổi từ hũ nhựa sang hũ thuỷ tinh, cùng định lượng | Tuỳ, nếu giá và cách trưng bày khác | Thường nên mã mới; hỏi bên mua |
Những dòng có chữ "tuỳ" là nơi cơ sở hay chọn cách tiện cho mình mà không hỏi. Một cuộc gọi hỏi bên mua trước khi in bao bì mới luôn rẻ hơn việc in xong rồi bị yêu cầu dán thêm mã.
Hộp quà, lốc và gói tặng kèm
Hộp quà ghép. Hộp quà Tết gồm một hũ mứt, một túi trà, một gói hạt là một đơn vị bán riêng, cần một mã riêng in trên hộp. Các món bên trong vẫn giữ mã của chúng; nếu khách có thể mua lẻ từng món, mã của món bên trong không nên bị che hoàn toàn nhưng cũng không nên lộ ra ngoài hộp để thu ngân quét nhầm.
Lốc nhiều gói. Lốc sáu gói bán theo lốc là đơn vị bán khác với từng gói. Lốc cần mã riêng ở mặt ngoài, và màng bọc lốc nên che mã của từng gói bên trong, để thu ngân không quét nhầm mã gói lẻ.
Gói tặng kèm không bán lẻ. Một gói nhỏ tặng kèm hộp lớn, không bán riêng, thường không cần mã vạch thương mại vì không bao giờ qua quầy tính tiền một mình. Tuy vậy, nếu gói tặng có nhãn riêng thì nhãn vẫn cần đủ nội dung theo nhóm hàng, và nên ghi rõ là hàng tặng, không bán.
Sản phẩm kèm quà khuyến mãi. Nếu quà dán băng keo vào sản phẩm chính và giá không đổi, nhiều nơi giữ mã sản phẩm chính. Nếu tạo thành bộ bán với giá khác, bộ đó là đơn vị bán mới. Đây là trường hợp nên hỏi bên mua trước khi làm.
Đừng tái sử dụng mã cho sản phẩm khác
Khi một vị ngừng bán, cơ sở thường muốn tiết kiệm bằng cách gán mã của nó cho vị mới. Đây là thói quen nên tránh. Mã cũ có thể vẫn tồn tại trong hệ thống của các điểm bán, trong lịch sử đơn hàng, trong dữ liệu tồn kho; hàng của vị cũ có thể còn sót trên kệ ở đâu đó. Gán lại mã khiến máy hiểu hai món khác nhau là một, và lỗi kiểu này rất khó lần ra.
Theo nguyên tắc chung của hệ thống mã số, mã của sản phẩm đã ngừng không nên gán cho sản phẩm khác trong một khoảng thời gian dài; khoảng thời gian cụ thể và ngoại lệ, bạn tra hướng dẫn hiện hành của tổ chức quản lý mã số. Với cơ sở nhỏ, cách đơn giản nhất là không bao giờ gán lại: mã đã dùng thì ghi trạng thái ngừng trong danh mục và để yên.
Đi kèm là chuyện cấp phát mã: nên có một người duy nhất giữ danh mục mã và quyết định gán mã mới. Hai người cùng gán mã trong cùng một tuần là cách nhanh nhất để có hai sản phẩm chung một mã.
Quy trình khi ra một biến thể mới
Mỗi lần cơ sở ra vị mới, cỡ mới hay hộp quà mới, đi qua các bước dưới đây trước khi gửi in bao bì.
- Xác định biến thể mới là đơn vị bán mới hay chỉ là thay đổi nhỏ, dựa vào bảng xét nhanh ở trên.
- Nếu là đơn vị bán mới, người giữ danh mục gán mã mới chưa từng dùng, ghi vào danh mục kèm mã hàng nội bộ, tên, định lượng, quy cách.
- Hỏi các bên mua hiện có xem họ cần thông tin gì cho mặt hàng mới, theo biểu mẫu nào.
- Đưa mã vào thiết kế, kiểm lại mã trên tệp khớp với danh mục từng chữ số.
- In mẫu, dán lên bao bì thật, quét thử bằng máy quét hoặc ứng dụng.
- Gửi bên mua danh mục cập nhật kèm ảnh nhãn và ngày bắt đầu giao.
Bước một nghe đơn giản nhưng lại là chỗ hay bị bỏ qua nhất, vì người làm thiết kế thường chỉ đổi chữ vị trên tem cũ và giữ nguyên mọi thứ khác, kể cả mã vạch. Gắn quy tắc "đổi chữ vị là đổi mã" vào bản hướng dẫn cho người làm thiết kế.
Những dấu hiệu bộ mã của bạn đang có vấn đề
Nếu cơ sở đã có mã vạch một thời gian, rà nhanh các dấu hiệu dưới đây. Mỗi dấu hiệu là một chỗ cần sửa trước khi lan rộng.
- Điểm bán báo bán hết một vị trong khi kho còn nhiều, vì máy ghi nhận chung mọi vị dưới một mã.
- Giá trên hoá đơn của khách không khớp giá ghi trên kệ cho một cỡ cụ thể.
- Hai người trong cơ sở đọc cùng một mã ra hai sản phẩm khác nhau.
- Bên mua hỏi vì sao danh mục gửi tháng này khác tháng trước ở cùng một mã.
- Hộp quà được thu ngân tính như một hũ lẻ.
- Không ai trong cơ sở biết chắc danh mục mã đầy đủ đang nằm ở đâu.
Sửa bộ mã đang chạy cần phối hợp với từng bên mua, vì họ phải đổi dữ liệu theo. Bắt đầu bằng việc dựng lại danh mục chuẩn, đánh dấu những chỗ sai, rồi thống nhất với từng bên ngày chuyển đổi.
Mã vạch và nội dung trên nhãn của từng biến thể
Gán mã đúng mới là nửa việc. Mỗi biến thể còn phải có nhãn đúng với chính nó theo Nghị định 43/2017/NĐ-CP và Nghị định 111/2021/NĐ-CP: định lượng đúng cỡ, thành phần đúng vị, cảnh báo dị ứng đúng với nguyên liệu của vị đó. Cơ sở làm nhiều vị trên cùng một khung tem hay mắc lỗi chỉ đổi tên vị mà quên đổi danh sách thành phần, nhất là khi một vị có thêm hạt, sữa hay một thành phần dễ gây dị ứng.
Một cách làm gọn là coi danh mục mã như bảng gốc cho cả nhãn: mỗi dòng không chỉ có mã mà còn có định lượng, danh sách thành phần đã duyệt, cảnh báo, hạn sử dụng. Người làm thiết kế lấy thông tin từ dòng đó, không lấy từ tem cũ. Khi duyệt bản in mẫu, người duyệt đọc lại từng trường so với dòng tương ứng.
Làm như vậy, mã vạch và nhãn của mỗi biến thể luôn đi cùng nhau. Khi một vị đổi thành phần, bạn sửa dòng đó trong bảng, và biết ngay những tem nào cần làm lại. Bảng đó cũng là thứ bạn gửi cho bên mua mỗi khi có thay đổi, nên giữ nó sạch là giữ được uy tín với đối tác. Mỗi dòng nên có thêm cột ngày cập nhật gần nhất và người cập nhật, để khi hai bản lệch nhau, ai cũng biết bản nào mới hơn. Với cơ sở có nhiều hơn hai mươi biến thể, việc rà cả bảng mỗi quý một lần, so với tem đang in thực tế, giúp bắt sớm những dòng đã lỗi thời mà không ai để ý.
Câu hỏi thường gặp
Hai vị cùng giá có dùng chung một mã vạch được không?
Không nên. Dù giá giống nhau, hai vị là hai món khác nhau với người mua và với tồn kho của điểm bán. Dùng chung mã khiến điểm bán không biết vị nào bán chạy, vị nào hết hàng, và dễ giao nhầm khi đặt hàng bổ sung.
Hộp quà có cần mã vạch riêng không?
Thường là có, vì hộp quà là một đơn vị bán khác với từng món bên trong. Mã riêng in trên hộp giúp thu ngân tính đúng giá hộp. Nên tránh để mã của các món lẻ bên trong lộ ra ngoài hộp, kẻo bị quét nhầm.
Đổi nhãn sang thiết kế mới có phải đổi mã vạch không?
Nếu tên hàng, định lượng, vị và quy cách đóng gói không đổi, thường giữ mã cũ. Dù vậy, bạn nên báo trước cho bên mua kèm ảnh nhãn mới, vì một số nơi có quy định riêng về việc cập nhật hình ảnh sản phẩm.
Gói tặng kèm không bán lẻ có cần mã vạch không?
Thường không cần mã vạch thương mại vì không qua quầy tính tiền một mình. Nhưng nếu gói tặng có nhãn riêng thì nhãn vẫn phải đủ nội dung theo nhóm hàng, và nên ghi rõ là hàng tặng, không bán.
Mã của sản phẩm đã ngừng có dùng lại được không?
Không nên dùng lại cho sản phẩm khác, vì mã cũ có thể còn trong hệ thống của điểm bán và lịch sử đơn hàng. Thời gian và điều kiện liên quan, bạn tra hướng dẫn hiện hành của tổ chức quản lý mã số. Cách đơn giản nhất là ghi trạng thái ngừng và để yên.
Ai trong cơ sở nên giữ việc gán mã?
Nên giao cho một người duy nhất giữ danh mục và quyết định gán mã mới, những người khác đề nghị qua người đó. Cách này tránh tình trạng hai người cùng gán một mã cho hai sản phẩm khác nhau.