Mã hàng nội bộ là một cái tên ngắn, cố định, do chính cơ sở đặt cho từng quy cách hàng, để người đóng gói, người nhận đơn và người giữ kho gọi cùng một thứ bằng cùng một chữ. Nó không thay mã vạch đăng ký, không dùng để bán vào siêu thị, nhưng lại là thứ cơ sở nhỏ cần sớm hơn cả mã vạch, ngay khi có trên năm sáu mặt hàng và hai người cùng làm.
Bài này chỉ cách đặt quy tắc mã sao cho nhìn là hiểu, không trùng, dễ mở rộng, cách đưa mã lên tem và sổ sách, và mối liên hệ với mã vạch đăng ký sau này. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định của một cơ sở rang xay cà phê.
Vì sao cơ sở nhỏ nhầm hàng nhiều hơn mình tưởng
Ở cơ sở hai ba người, việc gọi tên hàng thường dựa vào trí nhớ chung: "túi nâu loại đậm", "hũ nhỏ không cay", "hộp quà Tết năm ngoái". Cách gọi này ổn khi mỗi người đều ở cạnh nhau. Nó bắt đầu hỏng khi có người mới vào làm, khi đơn đến qua tin nhắn từ nhiều kênh, hoặc khi hàng gửi cho một tiệm quen bán hộ. Một đơn ghi "hai túi đậm" có thể bị hiểu thành túi hai trăm năm mươi gam hay túi năm trăm gam, xay sẵn hay nguyên hạt.
Nhầm quy cách trong đơn hàng là lỗi tốn kém theo kiểu âm thầm: hàng gửi sai phải đổi, khách phàn nàn, tồn kho lệch dần mà không ai biết lệch ở đâu. Với hàng thực phẩm, nhầm giữa vị có và không có một thành phần gây dị ứng còn là chuyện an toàn của khách, không chỉ chuyện tiền.
Mã hàng nội bộ giải quyết đúng chỗ này. Mỗi quy cách có một mã duy nhất, mọi giấy tờ trong cơ sở, từ phiếu đóng gói, sổ kho, tin nhắn chốt đơn tới hoá đơn, đều ghi mã đó bên cạnh tên. Tên có thể đổi cho hay hơn, mã thì giữ nguyên.
Bốn tính chất của một bộ mã dùng được lâu
Mỗi mã đúng một quy cách. Hai thứ khác nhau ở bất kỳ điểm nào khách nhận ra được, như vị, định lượng, kiểu xay, kiểu hộp, thì là hai mã. Đây là luật quan trọng nhất và cũng là luật hay bị phá nhất.
Đọc lên là đoán được hàng gì. Mã nên ghép từ các phần có nghĩa thay vì số thứ tự trần. Người đóng gói nhìn mã là biết nhóm hàng và cỡ, không phải tra bảng mỗi lần.
Độ dài cố định, ký tự an toàn. Chỉ dùng chữ in hoa không dấu và chữ số, bỏ các chữ dễ lẫn với số như chữ O với số không, chữ I với số một. Mã cùng độ dài giúp nhìn danh sách thẳng hàng và gõ ít sai.
Có chỗ để mở rộng. Khi đặt phần số, hãy chừa đủ chữ số cho vài năm phát triển. Hai chữ số cho vị là chín mươi chín vị, thoải mái hơn một chữ số rồi phải đổi cả bộ khi có vị thứ mười.
Một quy tắc ghép mã mẫu
Ví dụ giả định: Cơ sở Cà Phê Rang Đồi Thông, xã Lâm Hà, tỉnh Lâm Đồng, bán cà phê rang theo túi. Cơ sở chọn quy tắc ghép bốn phần, nối bằng dấu gạch ngang.
| Phần | Ý nghĩa | Cách ghi | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Nhóm hàng | Loại sản phẩm lớn | Hai chữ cái | CF là cà phê rang, QT là hộp quà |
| Dòng hoặc vị | Loại hạt, độ rang, hương vị | Hai chữ số | 01 rang mộc vừa, 02 rang đậm |
| Định lượng | Khối lượng hoặc thể tích tịnh | Ba chữ số, đơn vị cố định | 250 là 250 gam, 500 là 500 gam |
| Kiểu đóng gói | Dạng hàng và bao bì | Một chữ cái | H nguyên hạt, X xay sẵn |
Với quy tắc này, mã CF-02-250-X là cà phê rang đậm, túi 250 gam, xay sẵn. Người mới vào làm chỉ cần học bốn dòng của bảng là đọc được mọi mã. Khi có thêm túi một ký, cơ sở chỉ thêm giá trị 1000 vào phần định lượng thì cần bốn chữ số; đó là lý do nên tính trước độ dài.
Bạn không cần theo đúng mẫu này. Điều quan trọng là viết quy tắc thành văn, dán ở chỗ đóng gói và lưu cùng sổ kho, để ai đặt mã mới cũng làm theo một cách.
Đưa mã vào việc hằng ngày
Một bộ mã chỉ có ích khi xuất hiện ở mọi chỗ người ta cần nhận diện hàng. Thứ tự áp dụng gợi ý như sau.
- Lập danh sách toàn bộ quy cách đang bán, mỗi dòng một mã, kèm tên đầy đủ như trên nhãn và ngày bắt đầu bán.
- In mã lên tem ở một vị trí cố định, cỡ chữ vừa đủ đọc, thường gần số lô hoặc ở mặt sau; mã nội bộ không cần nổi bật.
- Dán mã lên kệ hoặc thùng chứa hàng thành phẩm, để người lấy hàng đối chiếu nhanh.
- Thêm cột mã vào phiếu đóng gói và mẫu tin nhắn chốt đơn, để khách và người đóng gói cùng nhìn một mã.
- Nếu dùng phần mềm bán hàng, nhập mã vào ô mã hàng, và có thể in mã vạch nội bộ để quét khi xuất kho.
- Mỗi tháng rà danh sách một lần: mã nào ngừng bán thì ghi trạng thái ngừng, không xoá, không gán lại cho hàng khác.
Bước hai cần chú ý: mã nội bộ in trên tem chỉ là thông tin quản lý, không thay cho nội dung bắt buộc như tên hàng hoá hay định lượng. Đừng vì tem chật mà bỏ chữ để nhường chỗ cho mã.
Mã vạch nội bộ: dùng được, nhưng đúng phạm vi
Nhiều phần mềm bán hàng cho phép in mã vạch từ mã nội bộ, để quét khi nhập, xuất kho cho nhanh. Đây là cách dùng hợp lý trong phạm vi cơ sở hoặc trong một tiệm quen nhận hàng gửi bán. Điều cần tránh là in dãy số nội bộ theo dạng giống hệt mã vạch thương mại mười ba chữ số rồi để hàng đi ra thị trường, vì một máy quét ở nơi khác có thể đọc nhầm sang sản phẩm đã đăng ký của người khác.
Cách an toàn là để mã vạch nội bộ dạng chữ và số, như mã CF-02-250-X ở trên, vốn không thể nhầm với mã thương mại. Nếu một tiệm quen tự gán mã nội bộ của họ cho hàng bạn gửi, mã đó thuộc về hệ thống của tiệm, bạn chỉ cần biết để đối chiếu khi tiệm báo hàng bán chạy hay sắp hết.
Khi cơ sở đăng ký mã số mã vạch thương mại, mã nội bộ không mất đi. Bạn thêm một cột trong danh sách để ghép mỗi mã nội bộ với mã vạch đăng ký tương ứng. Từ đó, trong cơ sở vẫn gọi nhau bằng mã nội bộ dễ đọc, còn tem bán vào chuỗi mang mã vạch đăng ký. Một bảng ghép duy nhất giúp hai hệ không bao giờ lệch nhau.
Những tình huống hay làm rối bộ mã
Phần lớn cơ sở đặt bộ mã ban đầu khá gọn. Bộ mã rối dần vì những tình huống dưới đây, nên nghĩ trước cách xử lý.
- Hàng khuyến mãi tặng kèm: túi nhỏ tặng kèm vẫn là một quy cách riêng nếu nó có nhãn riêng; ghi mã và ghi rõ không bán lẻ.
- Hộp quà ghép: hộp là một mã, mỗi món trong hộp giữ mã của nó; danh sách ghi thành phần hộp theo mã.
- Đổi công thức nhỏ mà tên giữ nguyên: nếu thành phần trên nhãn thay đổi, nên đặt mã mới để phân biệt hàng cũ và hàng mới trên kệ.
- Hàng theo mùa: vẫn đặt mã như thường, hết mùa thì ghi trạng thái tạm ngừng, sang năm dùng lại nếu quy cách không đổi.
- Hàng làm theo đơn riêng của khách: dùng một nhóm mã riêng, tránh lẫn với hàng bán thường xuyên.
- Hai người cùng đặt mã mới một lúc: chỉ một người giữ quyền thêm mã vào danh sách.
Khi một tình huống mới xuất hiện mà quy tắc chưa nói tới, hãy viết thêm một dòng vào quy tắc thay vì xử lý ngẫu hứng. Sau một năm, tờ quy tắc của bạn sẽ là tài liệu giá trị nhất cho người mới.
Ghép mã hàng với số lô trong sổ kho
Mã hàng cho biết đó là quy cách nào, còn số lô cho biết mẻ nào. Hai thông tin này đi cùng nhau mới đủ để trả lời những câu hỏi thực tế: tháng này bán được bao nhiêu túi rang đậm loại hai trăm năm mươi gam, trong đó mẻ rang ngày nào còn tồn, mẻ nào đã giao hết cho tiệm quen. Vì thế sổ kho, dù là sổ giấy hay bảng tính, nên có hai cột đứng cạnh nhau: mã hàng và số lô.
Khi nhập thành phẩm vào kho sau mỗi mẻ, ghi một dòng gồm ngày, mã hàng, số lô, số lượng. Khi xuất hàng theo đơn, ghi mã hàng, số lô lấy ra, số lượng, đi đâu. Cuối tháng, cộng nhập trừ xuất theo từng cặp mã và lô rồi đối chiếu với số đếm thực tế trên kệ. Lệch ở cặp nào thì biết ngay phải tìm ở đâu, thay vì chỉ biết "kho thiếu vài túi".
Cách làm này cũng là nền cho truy xuất nguồn gốc khi có phản ánh. Khách báo một túi có vấn đề, bạn đọc số lô trên tem, tra sổ là biết mẻ đó làm bao nhiêu túi, đã giao cho những ai. Cách đặt số lô cho dễ đọc có bài riêng trong danh mục này.
Khi nào bộ mã nội bộ đã đủ, khi nào cần hơn
Với cơ sở bán chợ, bán qua mạng xã hội và gửi vài tiệm quen, bộ mã nội bộ cộng với số lô trên tem thường đã đủ cho nhu cầu quản lý. Bạn biết hàng nào bán chạy, mẻ nào làm ngày nào, đơn nào gửi quy cách gì. Đó là nền móng tốt cho bất kỳ bước nào sau này.
Khi hàng bắt đầu vào kênh có máy quét của người khác, như chuỗi cửa hàng, siêu thị hay nhà phân phối lớn, mã nội bộ không còn đủ, bởi máy của họ chỉ nhận mã vạch đăng ký. Lúc đó danh sách quy cách bạn đã có sẽ là đầu vào để gán mã vạch cho từng dòng, thường chỉ mất một buổi. Cơ sở nào chưa từng có danh sách quy cách mới thấy việc gán mã vạch rối, vì phải ngồi phân định lại hàng nào là hàng nào.
Nói cách khác, mã nội bộ không phải bước tạm bợ để bỏ đi. Nó là cách cơ sở tự hiểu hàng của mình, và mã vạch đăng ký chỉ là cách cơ sở nói chuyện với hệ thống của người khác.
Câu hỏi thường gặp
Mã hàng nội bộ có cần in lên tem không?
Không bắt buộc, nhưng in lên tem ở một vị trí cố định giúp người đóng gói và người giữ kho đối chiếu nhanh, nhất là khi các quy cách có bao bì giống nhau. Chỉ cần cỡ chữ vừa đọc được và không chiếm chỗ của nội dung bắt buộc.
Có thể dùng mã nội bộ để bán vào siêu thị không?
Thường là không. Siêu thị và chuỗi bán lẻ dùng máy quét đọc mã vạch đăng ký, nên mã nội bộ chỉ có ý nghĩa trong cơ sở của bạn. Khi vào chuỗi, bạn gán mã vạch đăng ký cho từng quy cách và giữ bảng ghép với mã nội bộ.
Nên đặt mã bằng số thứ tự hay bằng chữ có nghĩa?
Mã ghép từ các phần có nghĩa như nhóm hàng, vị, định lượng, kiểu gói giúp người làm đọc là hiểu, ít nhầm hơn số thứ tự trần. Số thứ tự trần chỉ hợp khi mọi thao tác đều qua phần mềm và không ai phải đọc mã bằng mắt.
Đổi công thức nhưng giữ tên thì có cần mã mới không?
Nếu nội dung trên nhãn thay đổi, như thành phần hay cảnh báo dị ứng, nên đặt mã mới để phân biệt hàng cũ và hàng mới khi cả hai cùng còn trong kho hoặc trên kệ. Mã cũ ghi trạng thái ngừng, không xoá.
Mã đã ngừng dùng có được gán cho sản phẩm khác không?
Không nên. Mã cũ còn nằm trong sổ sách, đơn hàng và có thể trong hệ thống của tiệm nhận gửi bán. Gán lại cho hàng khác sẽ làm lịch sử bị trộn lẫn. Danh sách nên giữ mã cũ với trạng thái ngừng.
Một người làm một mình có cần mã hàng nội bộ không?
Nếu chỉ vài mặt hàng và chỉ một người làm, có thể chưa cần. Khi bắt đầu nhận đơn qua nhiều kênh, có người phụ đóng gói, hoặc gửi hàng cho tiệm quen bán hộ, việc có mã sẽ giảm nhầm lẫn rõ rệt.