Một mã QR truy xuất nguồn gốc chỉ có giá trị khi thông tin sau nó cụ thể tới từng lô và có sổ sách thật đứng phía sau. Trang hiện ra dòng "sản phẩm sạch, an toàn, nguồn gốc rõ ràng" mà không có tên người làm, không có thời gian thu hoạch, không có số lô, thì với khách đó chỉ là một khẩu hiệu mặc áo công nghệ.
Bài này dành cho nhà vườn, hợp tác xã, cơ sở làm đặc sản muốn in mã QR truy xuất lên tem: nên ghi những trường thông tin nào cho từng nhóm hàng, lấy dữ liệu từ đâu, thông tin nào không nên công khai, và những chữ nào không được dùng khi chưa có chứng nhận. Các ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Truy xuất cho khách khác với truy xuất trong sổ của cơ sở
Có hai lớp truy xuất mà người làm hàng hay gộp làm một. Lớp thứ nhất là sổ sách nội bộ: mẻ hàng này lấy nguyên liệu từ vườn nào, thu hái ngày nào, sơ chế ra sao, đóng gói bao nhiêu đơn vị, giao cho ai. Lớp này phục vụ chính cơ sở và cơ quan kiểm tra khi có sự cố, nó cần chi tiết, có tên người, có số lượng, có chứng từ.
Lớp thứ hai là thông tin cho khách xem qua mã QR. Lớp này rút gọn từ lớp thứ nhất, chọn những gì giúp khách hiểu và tin, bỏ những gì là bí mật kinh doanh hay thông tin cá nhân. Điều quan trọng là lớp thứ hai phải được rút ra từ lớp thứ nhất, không được viết riêng theo cảm hứng. Nếu trang QR ghi "thu hoạch tháng ba" thì sổ phải có dòng thu hoạch tháng ba cho lô đó.
Cơ sở nào làm trang QR trước khi có sổ ghi chép thường rơi vào cảnh mọi lô đều hiện cùng một nội dung, vì không có dữ liệu riêng cho từng lô. Khi đó mã QR thực chất chỉ là trang giới thiệu, không phải truy xuất. Vì vậy thứ tự đúng là lập sổ trước, chuẩn hoá cách ghi, rồi mới dựng trang cho khách.
Các trường thông tin nên có trên trang truy xuất
Bảng dưới gợi ý các trường cho trang khách xem. Cột cuối nói nguồn dữ liệu cần có trong sổ của cơ sở để trường đó không bị nói suông.
| Trường | Ghi như thế nào | Nguồn trong sổ của cơ sở |
|---|---|---|
| Tên sản phẩm và quy cách | Đúng như chữ trên nhãn | Danh sách quy cách hàng |
| Số lô | Đúng như in trên tem | Sổ đóng gói |
| Cơ sở chịu trách nhiệm | Tên và địa chỉ như trên nhãn | Giấy tờ của cơ sở |
| Nơi trồng, nơi nuôi | Cấp xã và tỉnh, không cần số thửa | Sổ vùng nguyên liệu |
| Thời gian thu hoạch | Tháng hoặc khoảng ngày | Nhật ký thu hoạch |
| Sơ chế, chế biến | Các bước chính, nói bằng lời thường | Sổ sơ chế theo mẻ |
| Ngày đóng gói | Khớp với ngày sản xuất hoặc ngày đóng gói trên nhãn | Sổ đóng gói |
| Chứng nhận nếu có | Tên chứng nhận, phạm vi, hiệu lực | Bản sao giấy chứng nhận còn hạn |
Với hàng của hợp tác xã gom từ nhiều hộ, trường nơi trồng có thể ghi theo nhóm hộ hoặc theo khu vực, kèm số hộ tham gia lô đó, thay vì liệt kê tên từng người. Điều quan trọng là sổ của hợp tác xã phải biết chính xác những hộ nào góp vào lô.
Gợi ý theo nhóm hàng
Mỗi nhóm nông sản có những chi tiết mà khách thật sự quan tâm. Dưới đây là gợi ý cho vài nhóm hàng quen thuộc của cơ sở nhỏ, bạn chọn phần hợp với mình.
- Gạo: giống lúa, vụ mùa, thời gian gặt, cách phơi sấy, ngày xay xát; khách mua gạo rất để ý gạo mới hay gạo để lâu.
- Trái cây sấy: loại trái, nơi trồng, tháng thu hái, cách sấy, có thêm đường hay không, khớp với thành phần trên nhãn.
- Mật ong: khu vực đặt thùng ong, nguồn hoa chính theo mùa nếu chắc, tháng quay mật, cách lọc và đóng chai.
- Trà: vùng chè, tháng hái, kiểu chế biến, ngày đóng gói.
- Hạt điều, hạt mắc ca: nơi thu mua hoặc nơi trồng, ngày rang, cách rang, có muối hay không.
- Hàng thủ công như đồ mây tre, gốm: làng nghề, người hoặc nhóm làm, vật liệu chính, cách xử lý vật liệu.
Ghi "nguồn hoa chính" cho mật ong là ví dụ của chỗ cần cẩn thận: ong bay xa và không chọn một loại hoa duy nhất. Nếu không chắc, ghi "mùa hoa cà phê ở khu vực đặt thùng" thay vì khẳng định "mật ong hoa cà phê nguyên chất".
Những thông tin không nên đưa lên trang khách xem
Thông tin cá nhân của hộ trồng. Số điện thoại, số giấy tờ tuỳ thân, địa chỉ nhà chi tiết của từng hộ không cần cho khách và có thể gây phiền cho họ. Nếu muốn nêu tên người làm, hãy hỏi ý họ trước.
Giá thu mua, giá vốn. Đây là thông tin kinh doanh. Trang truy xuất nói về hàng hoá, không phải về giá.
Công thức, tỷ lệ phối trộn chi tiết. Thành phần theo quy định thì ghi trên nhãn; công thức nghề riêng thì giữ trong cơ sở.
Toạ độ chính xác của vùng trồng. Cấp xã và tỉnh là đủ cho khách. Toạ độ cụ thể từng thửa có thể dẫn tới chuyện trộm hàng hay người lạ tìm tới.
Kết quả xét nghiệm đã hết hạn hoặc không thuộc lô này. Đăng kết quả của một lô khác lên trang của lô hiện tại là gây hiểu nhầm, dù vô tình.
Chữ nào không dùng khi chưa có chứng nhận
Trang truy xuất là nơi nhiều cơ sở dễ dùng những chữ nghe có giá trị như "hữu cơ", "chuẩn sạch", "đặc sản vùng" kèm tên địa danh, hay dán biểu tượng của một chứng nhận. Nguyên tắc cần giữ: chỉ dùng tên chứng nhận, biểu tượng chứng nhận, chỉ dẫn địa lý khi cơ sở đã được cấp hoặc được phép sử dụng, còn hiệu lực, và đúng phạm vi sản phẩm được cấp. Một hợp tác xã được chứng nhận cho gạo không đương nhiên dùng được chứng nhận đó cho bánh tráng làm từ gạo.
Với những từ mô tả không phải chứng nhận, hãy ưu tiên sự thật cụ thể thay vì tính từ. "Trồng không dùng thuốc diệt cỏ trong vụ này, có nhật ký phun xịt kèm theo" đáng tin hơn "sạch tuyệt đối". Thực phẩm cũng không được gắn công dụng chữa bệnh trên trang truy xuất, dù chỉ ở dạng "theo dân gian".
Nếu cơ sở đang trong quá trình xin chứng nhận, đừng ghi "sắp đạt" hay đặt biểu tượng lên trước. Khi được cấp rồi, cập nhật cho đúng các lô làm ra sau ngày có hiệu lực, không cập nhật ngược cho lô cũ. Chi tiết về điều kiện, phạm vi của từng loại chứng nhận và chỉ dẫn địa lý, bạn đối chiếu văn bản gốc hoặc hỏi tổ chức chứng nhận, cơ quan quản lý.
Chọn cách làm trang truy xuất mà không bị trói tay
Cơ sở nhỏ có vài con đường để làm trang truy xuất: tự làm trên trang web riêng của cơ sở, dùng nền tảng truy xuất của một đơn vị cung cấp dịch vụ, hoặc tham gia hệ thống truy xuất do địa phương, hiệp hội hay đối tác thu mua triển khai. Không có con đường nào đúng cho mọi nơi, nhưng có vài câu nên hỏi trước khi chọn, vì tem đã in ra thì gắn với lựa chọn đó trong suốt thời gian hàng lưu hành.
Câu thứ nhất: mã QR in trên tem dẫn tới địa chỉ của ai. Nếu địa chỉ thuộc về bên cung cấp dịch vụ, khi bạn ngừng dùng dịch vụ hoặc bên đó ngừng hoạt động, mọi tem ngoài thị trường có thể dẫn tới trang lỗi. Hỏi rõ có cách chuyển hướng sang trang của bạn không, và dữ liệu có xuất ra được không. Câu thứ hai: ai được sửa nội dung, sửa xong có lưu lại lịch sử không. Trang truy xuất mà sửa được không dấu vết thì giá trị tin cậy giảm đi nhiều.
Câu thứ ba: việc nhập dữ liệu cho mỗi lô mất bao nhiêu công. Một hệ thống đòi điền ba mươi trường cho mỗi lô sẽ bị bỏ dở sau vài tuần ở cơ sở hai ba người. Chọn cách làm vừa với nhịp ghi chép thật của cơ sở, bắt đầu ít trường mà đều đặn, rồi thêm dần, tốt hơn bắt đầu nhiều trường rồi bỏ. Cuối cùng, dù chọn cách nào, sổ ghi chép gốc vẫn là của cơ sở và phải giữ riêng, không phụ thuộc vào hệ thống bên ngoài.
Dựng trang truy xuất cho một lô từ sổ ghi chép
Quy trình dưới đây giả định cơ sở đã có sổ ghi chép theo lô. Ví dụ giả định: Hợp tác xã Gạo Phú Tân, xã Phú Tân, tỉnh An Giang, đóng gói gạo túi năm ký theo từng đợt xay.
- Chốt số lô ngay khi đóng gói, ghi vào sổ đóng gói cùng ngày, số túi và nguồn lúa của đợt xay.
- Từ sổ, điền các trường của mẫu trang truy xuất cho lô đó; trường nào sổ không có dữ liệu thì để trống hoặc bỏ, không điền đoán.
- Một người thứ hai đối chiếu trang với sổ, đặc biệt là số lô, ngày tháng và chứng nhận.
- Gắn trang vào mã QR theo cách cơ sở chọn: một mã cho mỗi lô, hoặc một mã chung kèm ô nhập số lô.
- Quét thử trên vài túi thật của lô trước khi xuất kho.
- Lưu bản chụp trang tại thời điểm xuất bản vào hồ sơ lô, phòng khi sau này trang bị sửa mà cần biết lúc đó đã hiển thị gì.
Cách "một mã chung kèm ô nhập số lô" hợp với cơ sở nhỏ chưa in được tem riêng cho từng lô: tem in sẵn một mã, khách quét rồi gõ số lô in trên túi để xem thông tin của đúng lô. Nhược điểm là khách phải thêm một thao tác, nên số lô phải in rõ và dễ đọc.
Câu hỏi thường gặp
Mã QR truy xuất nguồn gốc có bắt buộc với nông sản không?
Với nhiều trường hợp bán lẻ thông thường, mã QR truy xuất là việc cơ sở tự chọn làm, không phải nội dung bắt buộc chung trên nhãn. Một số kênh, đối tác hoặc thị trường có thể yêu cầu truy xuất theo cách riêng. Bạn nên hỏi đối tác và đối chiếu quy định chuyên ngành hiện hành của nhóm hàng.
Hợp tác xã gom hàng từ nhiều hộ thì ghi nơi trồng thế nào?
Có thể ghi theo khu vực hoặc nhóm hộ, kèm số hộ góp vào lô, thay vì liệt kê tên từng người. Điều quan trọng là sổ của hợp tác xã phải biết chính xác những hộ nào góp vào lô đó, để khi cần có thể lần lại.
Có nên đăng kết quả xét nghiệm lên trang truy xuất không?
Có thể, nếu kết quả thuộc đúng lô hoặc đúng phạm vi mẫu được lấy, còn trong thời gian có ý nghĩa và được ghi rõ ngày lấy mẫu. Không đăng kết quả của lô khác hoặc đã quá cũ cho lô hiện tại, vì sẽ gây hiểu nhầm cho khách.
Một mã chung cho mọi lô có gọi là truy xuất được không?
Một mã chung chỉ dẫn tới trang giới thiệu thì chưa phải truy xuất theo lô. Nếu dùng mã chung, hãy cho khách nhập số lô in trên bao bì để xem thông tin riêng của lô đó, và số lô phải được in rõ.
Có được ghi chỉ dẫn địa lý của vùng mình lên trang không?
Chỉ khi cơ sở được phép sử dụng chỉ dẫn địa lý đó cho đúng sản phẩm, theo quy định và còn hiệu lực. Ở cùng vùng chưa đủ để dùng. Bạn nên hỏi cơ quan quản lý chỉ dẫn địa lý hoặc tổ chức tập thể quản lý ở địa phương.
Trang truy xuất có cần cập nhật khi lô hàng đã bán hết không?
Không cần sửa nội dung, nhưng nên giữ trang tồn tại, vì khách có thể còn giữ sản phẩm và quét mã muộn. Lưu bản chụp trang vào hồ sơ lô để sau này đối chiếu khi có phản ánh.