Bảng thông tin dinh dưỡng là phần cho người mua biết năng lượng và các chất dinh dưỡng chính trong sản phẩm, thường tính trên 100 g hoặc 100 ml và có thể kèm theo khẩu phần; việc có bắt buộc in hay không với từng nhóm thực phẩm, từng quy mô cơ sở, và lộ trình áp dụng được quy định trong văn bản chuyên ngành của ngành y tế, cần đối chiếu bản hiện hành. Nghị định 43/2017/NĐ-CP đã sửa đổi bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP là khung chung về nhãn; yêu cầu cụ thể về ghi dinh dưỡng nằm ở quy định chuyên ngành.
Bài này không thay việc tra quy định cho sản phẩm của bạn. Nó giúp bạn hiểu bảng dinh dưỡng gồm những gì, các con số được tạo ra thế nào, cơ sở nhỏ nên chuẩn bị gì, và những lỗi khiến bảng trông chuyên nghiệp nhưng sai.
Bảng dinh dưỡng là gì, ai đọc nó
Bảng dinh dưỡng thường gồm năng lượng và một số chất như chất đạm, chất béo, carbohydrate, đường, natri, đôi khi thêm chất béo bão hoà, chất xơ. Mỗi chỉ tiêu có giá trị trên một đơn vị chuẩn, thường là 100 g hoặc 100 ml, và có thể có thêm giá trị trên một khẩu phần. Danh sách chỉ tiêu bắt buộc và thứ tự trình bày phụ thuộc quy định áp dụng.
Người đọc bảng dinh dưỡng thường là người đang theo dõi chế độ ăn: người cần hạn chế đường, muối, người tập luyện tính lượng đạm, phụ huynh so sánh đồ ăn vặt cho con. Họ dùng bảng để so sánh hai sản phẩm cùng loại, nên con số sai lệch nhiều sẽ khiến họ chọn sai. Phần hướng dẫn người mua đọc bảng này có ở các trang chuyên về dinh dưỡng; ở đây ta nói từ phía người làm bảng.
Với cơ sở nhỏ, bảng dinh dưỡng còn có một vai trò thực tế: nhiều cửa hàng, chuỗi phân phối và sàn thương mại điện tử đòi thông tin này khi nhận hàng. Có sẵn bảng đúng giúp việc đưa hàng lên kệ nhanh hơn, ngay cả khi quy định chưa bắt buộc sản phẩm của bạn phải in bảng lên tem.
Cần phân biệt bảng dinh dưỡng với lời ghi dinh dưỡng. Bảng chỉ trình bày con số; lời ghi như "giàu đạm", "ít béo", "nguồn chất xơ" là một khẳng định dựa trên các con số đó và phải đạt tiêu chí riêng. Có bảng không có nghĩa là được tự do thêm lời ghi, và ngược lại, muốn dùng lời ghi thì gần như chắc chắn phải có số liệu làm căn cứ.
Hai cách tạo ra con số: kiểm nghiệm và tính từ công thức
Có hai nguồn chính cho con số trong bảng. Bảng dưới so sánh để bạn chọn cách phù hợp; quy định có thể yêu cầu một cách cụ thể cho từng trường hợp, cần kiểm trước.
| Tiêu chí | Kiểm nghiệm tại phòng thí nghiệm | Tính từ công thức và bảng thành phần dinh dưỡng |
|---|---|---|
| Cách làm | Gửi mẫu thành phẩm, phòng thí nghiệm phân tích từng chỉ tiêu | Nhân khối lượng từng nguyên liệu với giá trị dinh dưỡng tra từ bảng tham chiếu, cộng lại, điều chỉnh theo hao hụt |
| Ưu điểm | Phản ánh sản phẩm thật sau chế biến | Nhanh, rẻ, đổi công thức là tính lại được |
| Hạn chế | Chỉ đúng cho mẫu đã gửi; công thức đổi phải kiểm lại | Sai lệch khi nấu làm mất nước, hút dầu, caramen hoá |
| Hợp với | Sản phẩm bán ổn định, vào kênh phân phối lớn | Ước tính ban đầu, sản phẩm thử nghiệm, kiểm tra chéo kết quả kiểm nghiệm |
Tính từ công thức nghe đơn giản nhưng có một bẫy lớn: thực phẩm thay đổi khi nấu. Mứt sên lâu mất nước nên đậm đặc hơn tổng nguyên liệu; đồ chiên hút thêm dầu; bánh nướng mất ẩm. Nếu chỉ cộng nguyên liệu sống, bảng sẽ sai, có khi rất xa. Cách làm cẩn thận là cân thành phẩm của một mẻ để biết hao hụt rồi quy đổi.
Khi dùng bảng tham chiếu thành phần dinh dưỡng thực phẩm, chọn nguồn đáng tin cậy và ghi lại nguồn đã dùng. Nhiều cơ sở dùng kết quả tính để ước lượng ban đầu, rồi gửi kiểm nghiệm khi sản phẩm đã ổn định công thức.
Lập bảng dinh dưỡng bằng cách tính từ công thức
Ví dụ dưới là quy trình chung; số liệu cụ thể hãy lấy từ công thức của bạn và nguồn tham chiếu đáng tin cậy.
- Cân toàn bộ nguyên liệu của một mẻ chuẩn, ghi khối lượng từng thứ.
- Tra giá trị dinh dưỡng trên 100 g của từng nguyên liệu từ một nguồn tham chiếu; nguyên liệu mua sẵn có bảng dinh dưỡng thì dùng số trên nhãn của nó.
- Nhân và cộng để ra tổng năng lượng và tổng từng chất của cả mẻ.
- Cân tổng khối lượng thành phẩm sau khi nấu, nướng, sấy để biết mẻ còn lại bao nhiêu.
- Chia tổng từng chất cho khối lượng thành phẩm rồi quy về 100 g; nếu có khẩu phần, tính thêm giá trị trên khẩu phần.
- Làm tròn theo quy tắc trình bày trong quy định áp dụng, không làm tròn tuỳ ý cho đẹp.
- Lưu bảng tính cùng nguồn tham chiếu và ngày lập; khi đổi công thức, đổi nguyên liệu, làm lại từ bước một.
Với đồ chiên, phần dầu hút vào là chỗ khó ước tính nhất. Cách gần đúng là cân dầu trước và sau khi chiên một mẻ để biết lượng dầu thực phẩm đã giữ lại. Nếu sản phẩm bán vào kênh lớn, kết quả kiểm nghiệm vẫn là căn cứ chắc hơn.
Khẩu phần: con số nhỏ gây nhiều hiểu lầm
Khẩu phần phải hợp với cách người ta ăn thật. Một gói bánh tráng 100 g mà ghi khẩu phần 10 g khiến năng lượng mỗi khẩu phần trông rất thấp, trong khi người mua thường ăn hết cả gói. Chọn khẩu phần theo thói quen ăn thực tế, hoặc theo hướng dẫn trong quy định nếu có.
Luôn kèm giá trị trên 100 g. Giá trị trên 100 g hoặc 100 ml giúp người mua so sánh giữa các sản phẩm có khẩu phần khác nhau. Chỉ ghi theo khẩu phần làm việc so sánh khó và dễ bị coi là cố tình làm con số nhỏ đi.
Nói rõ số khẩu phần trong bao bì. Một dòng "bao bì có khoảng 4 khẩu phần" giúp người mua tự nhân. Con số này phải khớp với định lượng trên nhãn.
Không dùng khẩu phần để lách lời ghi. Chọn khẩu phần thật nhỏ để có thể ghi "ít đường" hay "ít béo" theo khẩu phần là cách làm gây hiểu nhầm. Các lời ghi dinh dưỡng như "ít", "giàu", "không" có tiêu chí riêng trong quy định chuyên ngành; muốn dùng thì đối chiếu đúng tiêu chí.
Những lỗi làm bảng dinh dưỡng sai mà vẫn trông chuyên nghiệp
Lỗi phổ biến nhất là chép bảng của sản phẩm cùng loại trên thị trường. Hai gói hạt điều rang muối của hai cơ sở có thể khác nhau nhiều về muối và dầu; chép bảng của người khác nghĩa là in số liệu không phải của sản phẩm mình. Lỗi thứ hai là dùng kết quả kiểm nghiệm cũ cho công thức mới: bạn giảm đường từ năm ngoái nhưng bảng vẫn là con số cũ.
Lỗi thứ ba là cộng sai đơn vị: lẫn miligam với gam ở natri, lẫn kilocalo với kilojoule ở năng lượng. Một bảng có natri 500 g trên 100 g sản phẩm là dấu hiệu rõ ràng của lỗi đơn vị mà không ai đọc lại. Lỗi thứ tư là làm tròn tuỳ tiện, ví dụ ghi đường bằng không cho sản phẩm có ít đường nhưng không đạt ngưỡng được làm tròn về không.
Cách phòng các lỗi này là để một người không lập bảng đọc lại, so với công thức, kiểm đơn vị từng dòng và hỏi những câu đơn giản: con số này có hợp lý không, sản phẩm nhiều dầu như thế mà chất béo chỉ chừng này sao. Một vòng đọc lại mười phút rẻ hơn nhiều so với in lại tem.
Trình bày bảng dinh dưỡng trên tem nhỏ
Bảng dinh dưỡng chiếm nhiều chỗ hơn mọi dòng khác trên tem, nên đây là chỗ các cơ sở hay thu chữ đến mức khó đọc. Dạng bảng dọc với đường kẻ mảnh, tên chỉ tiêu bên trái, con số và đơn vị bên phải là dạng người mua quen nhất. Khi không đủ chiều cao, có thể trình bày theo hàng ngang, các chỉ tiêu nối nhau bằng dấu phẩy; quy định có thể cho phép hoặc hạn chế dạng này, nên kiểm trước.
Giữ đơn vị ngay cạnh con số, không đặt đơn vị ở tiêu đề cột rồi bỏ ở từng dòng; người đọc lướt nhanh sẽ nhầm gam với miligam. Tên chỉ tiêu dùng tiếng Việt thông dụng như "năng lượng", "chất đạm", "chất béo", "carbohydrate", "đường", "natri". Năng lượng ghi đơn vị kcal, có thể kèm kJ theo quy định áp dụng.
Nếu cùng một sản phẩm có nhiều vị, mỗi vị có bảng riêng. Dùng chung một bảng cho vị gừng và vị gừng sô cô la là cách làm sai thường gặp ở tem in theo dòng sản phẩm, vì sô cô la thay đổi đáng kể chất béo và đường.
Cơ sở nhỏ nên chuẩn bị gì dù chưa bắt buộc in bảng
Ngay cả khi sản phẩm của bạn chưa thuộc diện bắt buộc, chuẩn bị sẵn các thứ sau giúp bạn chủ động khi quy định áp dụng hoặc khi kênh bán đòi.
- Sổ công thức có khối lượng chuẩn và khối lượng thành phẩm của từng sản phẩm.
- Bảng tính dinh dưỡng ước lượng từ công thức, ghi rõ nguồn tham chiếu.
- Nhãn của mọi nguyên liệu mua sẵn, lưu theo lô, để tra lại khi cần.
- Chỗ trống dự phòng trên thiết kế tem, để thêm bảng dinh dưỡng mà không phải vẽ lại toàn bộ.
- Danh sách phòng kiểm nghiệm có năng lực phù hợp mà bạn có thể gửi mẫu khi cần.
- Thói quen cập nhật bảng ngay khi đổi công thức, kể cả đổi nhỏ.
Mục chỗ trống dự phòng nghe như chuyện thiết kế, nhưng nó tiết kiệm rất nhiều: tem đã chật kín mà phải nhét thêm bảng sáu dòng thì thường phải đổi cỡ tem, đổi khuôn bế, có khi đổi cả bao bì.
Câu hỏi thường gặp
Có được ghi bảng dinh dưỡng chỉ với năng lượng không?
Một số nước cho phép dạng rút gọn trong trường hợp nhất định, nhưng việc ghi những chỉ tiêu nào là tối thiểu tuỳ quy định áp dụng. Nếu bạn tự nguyện ghi bảng, nên ghi đủ các chỉ tiêu cơ bản để người mua dùng được. Đối chiếu văn bản chuyên ngành trước khi chọn dạng rút gọn.
Dùng phần mềm tính dinh dưỡng có đủ tin cậy không?
Phần mềm chỉ tính nhanh hơn, độ đúng vẫn phụ thuộc dữ liệu đầu vào và việc xử lý hao hụt khi nấu. Kiểm xem phần mềm dùng nguồn tham chiếu nào, có nguyên liệu Việt Nam không. Kết quả từ phần mềm nên được coi là ước lượng, đối chiếu với kiểm nghiệm khi cần.
Sản phẩm thủ công mỗi mẻ một khác thì bảng dinh dưỡng đúng sao được?
Không mẻ nào giống hệt mẻ nào, nên bảng phản ánh mức điển hình. Việc của cơ sở là giữ công thức trong khoảng dao động hẹp và lập bảng theo công thức chuẩn. Nếu sự khác biệt giữa các mẻ quá lớn, đó là vấn đề kiểm soát sản xuất trước khi là vấn đề nhãn.
Có nên ghi phần trăm giá trị dinh dưỡng khuyến nghị hằng ngày không?
Phần trăm so với nhu cầu hằng ngày giúp người mua hình dung, nhưng phải tính theo giá trị tham chiếu mà quy định áp dụng nêu ra. Tự chọn mốc tham chiếu khác sẽ khiến con số không so sánh được với sản phẩm khác. Chưa chắc thì chỉ ghi giá trị tuyệt đối.
Kết quả kiểm nghiệm dinh dưỡng dùng được bao lâu?
Kết quả đúng cho sản phẩm có công thức và quy trình như lúc gửi mẫu. Khi đổi nguyên liệu, tỷ lệ hay cách chế biến, kết quả cũ không còn đại diện. Nhiều cơ sở kiểm lại định kỳ hoặc khi có thay đổi; yêu cầu cụ thể, nếu có, nằm ở quy định chuyên ngành.