Nhãn thực phẩm bao gói sẵn phải có ba nội dung chung của mọi hàng hoá là tên hàng hoá, tên và địa chỉ của tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm về hàng hoá, xuất xứ hàng hoá; cộng thêm nhóm nội dung riêng của thực phẩm: định lượng, ngày sản xuất, hạn sử dụng, thành phần hoặc thành phần định lượng, thông tin cảnh báo, hướng dẫn sử dụng và hướng dẫn bảo quản. Khung này nằm ở Nghị định 43/2017/NĐ-CP về nhãn hàng hoá và phần sửa đổi, bổ sung trong Nghị định 111/2021/NĐ-CP; chi tiết từng nhóm thực phẩm cần đối chiếu phụ lục của nghị định bản đang có hiệu lực.
Bài này dành cho người làm bánh, mứt, đồ khô, nước chấm, đồ ăn vặt đóng túi ở quy mô hộ gia đình hoặc xưởng nhỏ, đang chuẩn bị in tem lần đầu hoặc muốn soát lại tem đang dùng. Mỗi mục được giải thích theo câu hỏi thực tế khi ngồi soạn: ghi chữ gì, đặt ở đâu, dễ sai chỗ nào. Cuối bài có một nhãn mẫu cho sản phẩm giả định để bạn đối chiếu.
Thực phẩm bao gói sẵn là gì và vì sao nhãn của nó dài hơn hàng khác
Thực phẩm bao gói sẵn hiểu đơn giản là thực phẩm đã được cho vào túi, hũ, hộp, chai và đóng kín trước khi đến tay người mua, người mua cầm cả gói về mà không cần người bán cân, múc hay chia lại. Hũ mứt gừng đã đậy nắp dán tem, túi bánh tráng hàn miệng, chai nước chấm đóng nắp đều thuộc nhóm này. Ngược lại, bánh bán theo cái trong tủ kính, xôi gói lá bán ngay tại sạp là thực phẩm không có bao bì bán trực tiếp, cách ghi thông tin khác hẳn.
Nhãn thực phẩm dài hơn nhãn của một chiếc rổ mây hay cái thớt gỗ vì người mua không thể tự kiểm tra bên trong. Họ không biết gói bánh làm hôm nào, có trứng hay đậu phộng không, mở ra rồi để ngoài được bao lâu. Mọi thông tin ấy chỉ đến với họ qua tờ tem. Vì thế nghị định về nhãn xếp thực phẩm vào nhóm phải ghi nhiều nội dung nhất, và các nội dung đó gắn trực tiếp với sức khoẻ: hạn sử dụng, thành phần, cảnh báo, cách bảo quản.
Một điều cần tách bạch ngay từ đầu: nhãn đúng không có nghĩa là sản phẩm đã đủ điều kiện để bán. Điều kiện cơ sở, hồ sơ công bố sản phẩm, kiểm nghiệm là phần việc theo quy định an toàn thực phẩm, do cơ quan quản lý ngành hướng dẫn. Nhãn chỉ là phần nói ra bên ngoài những gì đã có bên trong. Cơ sở nhỏ hay làm ngược: in tem thật đẹp trước, rồi mới hỏi thủ tục, đến khi phải sửa thông tin thì cả cuộn tem thành đồ bỏ.
Ba nội dung chung mà nhãn nào cũng phải có
Tên hàng hoá. Tên phải nói đúng bản chất sản phẩm, không chỉ là tên gọi thương mại. "Mứt gừng dẻo" là tên hàng hoá; "Ấm Đông" là tên thương mại. Bạn có thể in tên thương mại thật lớn, nhưng tên hàng hoá vẫn phải có mặt ở vị trí dễ thấy. Người làm hàng hay quên chi tiết này vì nghĩ khách nhìn hình là biết, nhưng hình ảnh không thay được chữ.
Tên và địa chỉ của tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm về hàng hoá. Với hộ kinh doanh, đây thường là tên hộ theo giấy đăng ký và địa chỉ đăng ký. Từ ngày 1/7/2025 bộ máy hành chính bỏ cấp huyện, nên địa chỉ trên nhãn mới chỉ còn số nhà, đường hoặc thôn, ấp, rồi xã hoặc phường, rồi tỉnh hoặc thành phố. Tem cũ còn in tên huyện cần được thay khi in đợt mới; xử lý tem tồn thế nào là chuyện nên hỏi cơ quan quản lý địa phương, đừng tự đoán.
Xuất xứ hàng hoá. Với thực phẩm làm trong nước, dòng thường gặp là "Sản xuất tại Việt Nam" hoặc "Xuất xứ: Việt Nam". Cách ghi chính xác và trường hợp dùng nguyên liệu nhập rồi chế biến trong nước có những quy tắc riêng, cần đối chiếu điều khoản về xuất xứ trong nghị định. Đừng ghi xuất xứ theo nơi mua nguyên liệu, ví dụ hạt điều mua ở chợ đầu mối không làm cho gói hạt rang muối của bạn có xuất xứ khác.
Nội dung đặt bằng tiếng Việt. Các nội dung bắt buộc phải ghi bằng tiếng Việt. Bạn được thêm tiếng Anh hay ngôn ngữ khác nếu muốn bán cho khách du lịch, nhưng phần tiếng nước ngoài không được nói nhiều hơn hay khác đi so với phần tiếng Việt. Nhãn chỉ có chữ nước ngoài để trông sang trọng là lỗi cơ bản mà cơ sở làm quà biếu hay mắc.
Nhóm nội dung riêng của thực phẩm: ghi thế nào, dễ sai ở đâu
Ngoài ba mục chung, thực phẩm có thêm nhóm nội dung theo tính chất hàng hoá. Bảng dưới gom các mục thường áp cho thực phẩm bao gói sẵn của cơ sở nhỏ; danh sách đầy đủ và trường hợp riêng (thực phẩm chức năng, thực phẩm cho trẻ nhỏ, rượu, nước uống đóng chai…) cần đối chiếu phụ lục của nghị định và quy định chuyên ngành hiện hành.
| Nội dung | Ghi thế nào | Lỗi hay gặp ở cơ sở nhỏ |
|---|---|---|
| Định lượng | Khối lượng tịnh hoặc thể tích thực, bằng đơn vị đo pháp định (g, kg, ml, l) | Ghi khối lượng cả hũ thuỷ tinh; ghi "khoảng 500g" |
| Ngày sản xuất | Ngày, tháng, năm theo thứ tự đó | Dùng tem in sẵn ngày cho cả tuần; ghi tay nhoè mực |
| Hạn sử dụng | Ngày, tháng, năm, hoặc khoảng thời gian kể từ ngày sản xuất kèm ngày sản xuất | Ghi "dùng trong thời gian ngắn"; hạn không dựa trên thử nghiệm nào |
| Thành phần hoặc thành phần định lượng | Liệt kê nguyên liệu theo thứ tự khối lượng giảm dần, phụ gia ghi theo nhóm và tên hoặc mã | Bỏ sót muối, đường, chất bảo quản dùng lượng nhỏ |
| Thông tin cảnh báo | Chất gây dị ứng, đối tượng không nên dùng nếu có | Không ghi đậu phộng vì "chỉ rắc một chút" |
| Hướng dẫn sử dụng, bảo quản | Nhiệt độ, nơi cất, cách dùng sau khi mở | Ghi chung chung "bảo quản nơi khô ráo" cho cả hàng cần tủ lạnh |
Nhìn vào cột lỗi sẽ thấy phần lớn sai sót không đến từ việc không biết quy định, mà từ thói quen tiết kiệm thao tác: in sẵn ngày, ghi gần đúng định lượng, bỏ thành phần ít. Mỗi lỗi nhỏ ấy đều là một lời hứa sai với người mua. Mỗi mục trong bảng có bài riêng trên trang đi sâu cách ghi; bài này giữ vai trò danh sách tổng.
Mặt chính và mặt phụ: nội dung nào nằm ở đâu
Một tem thực phẩm thường có hai vùng. Vùng chính là mặt khách nhìn thấy đầu tiên khi sản phẩm nằm trên kệ hoặc trong ảnh bán hàng; vùng phụ là mặt sau hoặc phần quấn quanh. Nghị định yêu cầu tên hàng hoá nằm ở vị trí dễ thấy; trên thực tế, cơ sở nhỏ nên đặt tên hàng hoá và định lượng ở mặt chính, còn thành phần, hướng dẫn, địa chỉ, ngày tháng ở mặt phụ. Cách chia này cũng khớp thói quen của người mua: nhìn mặt trước để biết đây là gì, bao nhiêu; lật mặt sau để xem có ăn được không, để được bao lâu.
Với hũ nhỏ hay túi zip cỡ bàn tay, diện tích không đủ cho mọi chữ. Khi đó đừng thu cỡ chữ đến mức phải dùng kính lúp. Có hai hướng: tách thành hai tem, một tem mặt trước và một tem mặt sau; hoặc đổi sang bao bì lớn hơn một cỡ. Nghị định có quy định riêng cho hàng hoá có kích thước nhãn quá nhỏ, nhưng điều khoản đó có điều kiện cụ thể, cần đọc trực tiếp văn bản trước khi áp dụng, không nên coi là cách lách cho tem nhỏ.
Ngày sản xuất và hạn sử dụng là hai dòng thay đổi theo từng mẻ, nên nhiều cơ sở để trống một ô trên tem rồi đóng dấu ngày hoặc dán tem ngày riêng. Cách này hợp lệ khi ô đó dễ tìm và chữ đóng lên đọc rõ; bạn chỉ cần ghi chú ngay cạnh tên mục, ví dụ "NSX, HSD: xem trên nắp", để người mua không phải lật khắp hũ.
Ví dụ giả định: một nhãn mứt gừng ghi đủ từng dòng
Dưới đây là nội dung một tem cho sản phẩm giả định của cơ sở Mứt Gừng Phú An ở một xã của tỉnh Lâm Đồng. Chữ và số chỉ để minh hoạ cách sắp xếp, không phải mẫu để chép nguyên.
- Mặt chính: tên thương mại "Phú An", tên hàng hoá "Mứt gừng dẻo", định lượng "Khối lượng tịnh: 250 g".
- Thành phần: gừng tươi, đường kính trắng, nước cốt chanh. Mỗi nguyên liệu ghi theo thứ tự khối lượng giảm dần khi đưa vào nồi; nếu có dùng phụ gia thì ghi thêm theo nhóm và tên hoặc mã của phụ gia.
- Thông tin cảnh báo: dòng về chất gây dị ứng chỉ ghi khi sản phẩm hoặc dây chuyền thật sự có liên quan; mứt gừng thuần thường không có, nhưng nếu cùng bếp làm mứt lạc thì cần cân nhắc ghi "có thể chứa đậu phộng".
- Hướng dẫn sử dụng: ăn trực tiếp hoặc pha với nước ấm.
- Hướng dẫn bảo quản: để nơi khô, tránh nắng; sau khi mở đậy kín nắp. Mốc thời gian sau khi mở chỉ ghi khi cơ sở đã theo dõi thực tế.
- Ngày sản xuất, hạn sử dụng: ô trống để đóng dấu theo từng mẻ.
- Tổ chức chịu trách nhiệm: Hộ kinh doanh Mứt Gừng Phú An, thôn 3, xã Phú An, tỉnh Lâm Đồng (địa chỉ giả định, không có cấp huyện).
- Xuất xứ: Sản xuất tại Việt Nam.
Chú ý rằng mẫu này không có câu nào về tác dụng làm ấm bụng, chữa cảm hay tốt cho tiêu hoá. Những câu như vậy biến thực phẩm thường thành sản phẩm hứa công dụng, kéo theo yêu cầu khác hẳn về chứng minh; với cơ sở nhỏ, nhãn sạch các lời hứa sức khoẻ là nhãn an toàn nhất.
Quy trình soạn nhãn thực phẩm lần đầu
Thứ tự sau giúp bạn không phải in lại tem chỉ vì quên một dòng. Làm trên giấy hoặc tệp văn bản trước, thiết kế sau.
- Viết ra công thức thật đang dùng, có khối lượng từng nguyên liệu cho một mẻ; đây là gốc của dòng thành phần và của mọi cảnh báo dị ứng.
- Xác định tên hàng hoá đúng bản chất và quyết định có dùng tên thương mại riêng hay không.
- Cân thử nhiều đơn vị thành phẩm để chốt định lượng có thể giữ ổn định, không chỉ cân một hũ đẹp nhất.
- Theo dõi sản phẩm qua thời gian ở điều kiện bảo quản sẽ ghi trên nhãn, hoặc làm theo hướng dẫn kiểm nghiệm của cơ quan quản lý, để có căn cứ cho hạn sử dụng.
- Viết đủ các dòng theo bảng ở trên, đọc lại bằng mắt người mua: dòng nào khó hiểu thì viết lại bằng chữ thường ngày.
- Đối chiếu bản nháp với phụ lục của Nghị định 43/2017/NĐ-CP đã sửa đổi bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP, đánh dấu từng mục đã có.
- Chỉ khi nội dung đã chốt mới chuyển sang thiết kế, chọn cỡ tem, in thử vài tờ và dán thử lên bao bì thật.
Bước thứ tư thường bị bỏ qua nhất, và cũng là bước quyết định độ tin cậy của cả tem. Hạn sử dụng là con số duy nhất trên nhãn mà người mua không tự kiểm được; nó phải đến từ quan sát hoặc kiểm nghiệm, không phải từ trí nhớ "hồi trước làm thấy để được lâu".
Nhãn đúng mới là một nửa: phần việc an toàn thực phẩm đi kèm
Khi người mua cầm hũ mứt, họ tin hai điều: thông tin trên tem là thật và bên trong được làm sạch sẽ. Nhãn chỉ trả lời điều thứ nhất. Điều thứ hai thuộc quy định an toàn thực phẩm: điều kiện nơi chế biến, sức khoẻ và kiến thức của người làm, nước dùng, dụng cụ, thủ tục công bố hoặc đăng ký sản phẩm tuỳ nhóm hàng. Các thủ tục này khác nhau theo loại sản phẩm và quy mô, và được cập nhật theo thời gian.
Với cơ sở nhỏ, cách làm hợp lý là hỏi trực tiếp cơ quan quản lý an toàn thực phẩm ở địa phương trước khi bán ra rộng, mang theo danh sách sản phẩm và bản nháp nhãn. Câu trả lời của họ đôi khi buộc bạn phải thêm dòng trên nhãn, ví dụ thông tin liên quan đến hồ sơ công bố, nên làm việc này trước khi đặt in số lượng lớn sẽ đỡ tốn.
Đừng dựa vào nhóm mạng xã hội hay lời người bán tem để kết luận sản phẩm của mình "không cần gì". Mỗi nhóm thực phẩm có điều kiện riêng, và một nhãn ghi đầy đủ nhưng gắn trên sản phẩm chưa đủ điều kiện bán vẫn không làm cho sản phẩm đó hợp lệ.
Câu hỏi thường gặp
Cơ sở chỉ bán cho người quen có cần ghi nhãn đầy đủ không?
Nghĩa vụ ghi nhãn gắn với việc đưa hàng hoá bao gói sẵn ra lưu thông, không phân biệt người mua quen hay lạ. Ngay cả khi chỉ bán trong nhóm nhỏ, ghi đủ hạn sử dụng, thành phần và cảnh báo dị ứng vẫn là cách bảo vệ người ăn và bảo vệ chính bạn khi có sự cố. Trường hợp cụ thể nên hỏi cơ quan quản lý địa phương.
Có được viết tay nhãn thay vì in không?
Nghị định không bắt nhãn phải in bằng máy; yêu cầu là nội dung đúng, đủ, rõ ràng và không bị mất trong quá trình lưu thông. Nhãn viết tay dễ nhoè, dễ sai chính tả và khó đồng nhất giữa các mẻ, nên thường chỉ dùng cho phần thay đổi như ngày sản xuất. Phần cố định nên in để tránh sai sót.
Tên thương mại có thay được tên hàng hoá không?
Không. Tên thương mại là tên bạn đặt để khách nhớ, còn tên hàng hoá phải cho biết sản phẩm là gì. Một gói ghi "Bé Na" mà không có chữ "bánh tráng trộn" hay "khô bò" thì người mua không biết bên trong là gì. Hai tên có thể cùng nằm ở mặt chính, tên thương mại to hơn cũng được.
Có bắt buộc ghi số điện thoại hay mạng xã hội trên nhãn thực phẩm không?
Nội dung bắt buộc là tên và địa chỉ của tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm về hàng hoá. Số liên hệ, trang bán hàng là thông tin thêm, giúp khách mua lại và báo lỗi, nhưng không được chiếm chỗ của các dòng bắt buộc hay làm chữ bắt buộc nhỏ lại. Ghi thêm thì giữ đúng và cập nhật.
Khi đổi công thức thì phải làm gì với nhãn?
Mọi thay đổi ảnh hưởng đến thành phần, chất gây dị ứng, định lượng hay cách bảo quản đều phải phản ánh lên nhãn trước khi lô mới ra bán. Nên ghi lại ngày đổi công thức trong sổ sản xuất để biết lô nào dùng tem nào, và tách riêng cuộn tem cũ để không dán nhầm.
Nhãn thực phẩm có bắt buộc phải có mã vạch không?
Mã vạch không nằm trong nhóm nội dung bắt buộc của nhãn theo nghị định về nhãn hàng hoá. Nó thường là yêu cầu của kênh bán như siêu thị, chuỗi cửa hàng để quản lý hàng. Nếu chỉ bán trực tiếp hoặc qua mạng, bạn có thể chưa cần; khi cần thì làm đúng thủ tục đăng ký mã.