Cơ sở nhỏ chỉ nên ghi "không chất bảo quản" khi toàn bộ sản phẩm, kể cả nguyên liệu mua sẵn, thật sự không chứa chất bảo quản nào, và cơ sở giữ được căn cứ chứng minh điều đó; các chữ như "tự nhiên", "nhà làm", "sạch" cũng phải đúng với sản phẩm và không được gây hiểu nhầm. Nghị định 43/2017/NĐ-CP và Nghị định 111/2021/NĐ-CP yêu cầu nội dung trên nhãn trung thực, rõ ràng, chính xác; lời ghi gợi ý công dụng phòng bệnh, chữa bệnh thì không đặt trên nhãn thực phẩm thông thường.
Những lời ghi này hấp dẫn vì người mua tìm chúng thật. Nhưng chúng cũng là chỗ cơ sở nhỏ dễ vượt quá điều mình chứng minh được nhất. Bài đi qua từng loại lời ghi phổ biến, chỉ ra điều kiện tối thiểu để ghi, và cách nói thay thế khi bạn muốn truyền đạt cùng ý mà không hứa quá lời.
Vì sao các lời ghi "không" khó hơn lời ghi "có"
Khi nhãn ghi "có đường", bạn chỉ cần chứng minh mình đã cho đường vào. Khi nhãn ghi "không chất bảo quản", bạn phải chứng minh không có gì thuộc nhóm đó ở bất kỳ đâu trong sản phẩm: không trong công thức của bạn, không trong nước tương, xúc xích, bột bánh, sô cô la, mứt trái cây mua về làm nhân. Đây là lời khẳng định về sự vắng mặt, và căn cứ của nó là cả chuỗi nguyên liệu chứ không phải chỉ cái nồi của bạn.
Ví dụ giả định: cơ sở Bánh Mì Que Hoà Bình ở một phường của Hải Phòng làm bánh mì que nhân pa tê. Bột mì và men là của cơ sở, nhưng pa tê làm từ gan mua sẵn có ghi chất bảo quản trên nhãn. Bánh của họ không thể ghi "không chất bảo quản", dù bản thân cơ sở không thêm chất nào. Nhiều người làm hàng chỉ phát hiện điều này khi khách hỏi lại, sau khi đã in cả nghìn tem.
Lời ghi "không" còn có một bẫy khác: nó ngầm nói rằng sản phẩm cùng loại khác có chứa thứ đó và thứ đó có hại. Với một số chất được phép dùng trong giới hạn, cách nói như vậy có thể bị coi là gây hiểu nhầm. Cách an toàn là để lời ghi về sản phẩm của mình, không ám chỉ người khác, và kiểm quy định chuyên ngành về ghi nhãn, quảng cáo thực phẩm trước khi in.
Các lời ghi phổ biến và điều kiện tối thiểu trước khi ghi
Bảng dưới không phải danh sách được phép theo pháp luật, mà là các câu hỏi bạn nên trả lời được trước khi đặt lời ghi lên tem. Quy định chi tiết về từng loại lời ghi, nhất là lời ghi dinh dưỡng, cần đối chiếu văn bản hiện hành.
| Lời ghi | Câu hỏi phải trả lời được | Cách nói thay thế khi chưa chắc |
|---|---|---|
| Không chất bảo quản | Mọi nguyên liệu kể cả mua sẵn đều không chứa chất bảo quản? | Ghi đúng thành phần; nói về cách làm như "sên bằng chảo gang, đóng hũ nóng" |
| Tự nhiên, 100% tự nhiên | Có hương liệu tổng hợp, phẩm màu, chất điều vị nào không? | Nêu nguyên liệu chính: "làm từ gừng tươi và đường mía" |
| Không đường | Có thêm đường hay nguyên liệu nhiều đường như mật ong, nước ép cô đặc? | "Không thêm đường" chỉ khi đúng; hoặc chỉ ghi thành phần |
| Nhà làm, thủ công | Có công đoạn nào thuê ngoài hoặc mua thành phẩm về đóng gói lại? | Mô tả công đoạn bạn thật sự làm |
| Sạch, an toàn | Căn cứ là gì: kiểm nghiệm, chứng nhận nào, phạm vi đến đâu? | Không dùng từ mơ hồ; nếu có chứng nhận thì ghi đúng tên và phạm vi |
| Hữu cơ | Có chứng nhận hữu cơ còn hiệu lực cho đúng sản phẩm đó không? | Không dùng khi chưa có chứng nhận |
Điểm chung của cột thứ ba: thay vì tính từ, hãy nói sự việc. "Làm từ gừng tươi và đường mía" dễ kiểm hơn "100% tự nhiên", và với người mua, nó thường thuyết phục hơn vì cụ thể. Một tem toàn tính từ đẹp đẽ đôi khi lại làm người mua khó tính nghi ngờ.
Lời hứa công dụng: ranh giới không nên vượt
Thực phẩm thông thường không chữa bệnh. Các câu như "hạ đường huyết", "giảm mỡ máu", "chữa mất ngủ", "bổ thận" biến món ăn thành sản phẩm hứa tác dụng y tế. Với thực phẩm thông thường, những lời này không được đặt trên nhãn. Nhóm thực phẩm bảo vệ sức khoẻ có quy định riêng, thủ tục riêng, không phải là chỗ cơ sở làm mứt hay trà túi lọc tự xếp mình vào.
Lời truyền miệng không phải căn cứ. "Ông bà ta dùng gừng để ấm bụng" có thể là kinh nghiệm dân gian, nhưng in lên tem thì thành lời hứa của cơ sở với người mua. Nếu muốn kể chuyện văn hoá của nguyên liệu, kể ở trang giới thiệu hay thiệp đi kèm, theo giọng kể chuyện, và vẫn không nói sản phẩm của bạn chữa được gì.
Hình ảnh cũng là lời hứa. Vẽ hình trái tim cạnh hũ trà, hình người tập thể dục cạnh gói hạt, hình bác sĩ, ống nghe trên bao bì là cách gợi công dụng không cần chữ. Người kiểm tra và người mua đều đọc được ý đó. Bao bì thực phẩm thường nên dùng hình nguyên liệu thật và cảnh làm hàng.
Đối tượng đặc biệt cần thận trọng gấp đôi. Câu "dành cho bà bầu", "tốt cho trẻ biếng ăn", "người tiểu đường dùng được" chạm vào nhóm người nhạy cảm nhất. Thực phẩm dành cho trẻ nhỏ và cho chế độ ăn đặc biệt có quy định riêng. Cơ sở nhỏ không nên tự gắn sản phẩm với các nhóm này khi chưa hỏi cơ quan quản lý.
"Nhà làm" và "thủ công": nói đúng điều bạn thật sự làm
Chữ "nhà làm" được người mua hiểu là làm trong bếp gia đình, số lượng nhỏ, nguyên liệu tự chọn. Nếu cơ sở đã chuyển sang xưởng, thuê người làm, hay mua bán thành phẩm về chỉ đóng gói lại, chữ này bắt đầu xa sự thật. Không có định nghĩa pháp lý cứng cho "nhà làm", nhưng nguyên tắc trung thực trên nhãn thì có, và người mua thất vọng khi phát hiện thì không quay lại.
Một cách viết bền hơn là mô tả công đoạn. "Gừng gọt và thái tay, sên trên bếp củi" là một câu có thể kiểm, có nét riêng, và không hứa gì ngoài việc bạn làm. Nếu một phần công đoạn được thuê ngoài, như sấy hay đóng gói, đừng mô tả như thể bạn tự làm cả.
Với hàng đóng gói lại từ nguồn khác, như mua hạt điều rang từ cơ sở khác rồi chia túi nhỏ bán dưới tên mình, nhãn cần thể hiện đúng vai trò của bạn. Ai là người sản xuất, ai là người đóng gói, ai chịu trách nhiệm về hàng hoá là những thông tin có cách ghi theo nghị định; đối chiếu trước khi in, đừng chỉ ghi tên mình như nhà sản xuất.
"Không đường", "không thêm đường", "giảm ngọt": ba câu khác nhau
"Không đường" nói về sản phẩm. Câu này hiểu theo nghĩa thường ngày là sản phẩm gần như không có đường, kể cả đường tự nhiên trong trái cây, sữa. Mứt trái cây sấy dẻo dù không thêm đường vẫn chứa nhiều đường tự có của trái cây, nên ghi "không đường" là sai với cảm nhận của người mua. Các lời ghi dinh dưỡng như vậy có tiêu chí riêng trong quy định chuyên ngành.
"Không thêm đường" nói về cách làm. Câu này đúng khi bạn không cho thêm đường hay nguyên liệu dùng để tạo ngọt như mật ong, mạch nha, nước ép cô đặc. Nên đi kèm dòng thành phần rõ ràng để người mua thấy sản phẩm vẫn có đường từ nguyên liệu.
"Giảm ngọt" là so sánh. Giảm so với cái gì, giảm bao nhiêu? Nếu so với công thức cũ của chính bạn, người mua mới không có gì để so. Lời ghi so sánh cần đối tượng so sánh và mức chênh có căn cứ; không chắc thì mô tả vị như "vị ngọt nhẹ" trong phần giới thiệu, không đặt như lời cam kết.
Chứng nhận, giải thưởng và biểu trưng trên bao bì
Cơ sở nhỏ hay muốn đặt lên tem các biểu trưng của chương trình sản phẩm địa phương, giải thưởng hội chợ, chứng nhận vệ sinh hay chứng nhận hữu cơ. Nguyên tắc chung là chỉ dùng khi sản phẩm đó đã được công nhận, còn trong thời hạn, và dùng đúng cách mà đơn vị cấp quy định. Biểu trưng được cấp cho một sản phẩm không tự động áp dụng cho cả dòng sản phẩm khác của cơ sở.
Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm là giấy cho cơ sở, không phải cho từng sản phẩm, và không phải một "huy hiệu chất lượng". Đặt nó lên tem như một lời quảng bá dễ khiến người mua hiểu sai phạm vi. Nếu muốn nói về điều kiện sản xuất, hãy nói đúng tên giấy và để ở trang giới thiệu cơ sở hơn là ở mặt chính của tem.
Khi giải thưởng hay chứng nhận hết hạn, nhớ đưa biểu trưng ra khỏi tệp thiết kế cho đợt in sau. Tem cũ còn tồn có biểu trưng đã hết hạn là một tình huống cần hỏi cơ quan quản lý và đơn vị cấp cách xử lý, đừng tự quyết.
Soát lời ghi trước khi in tem
Dùng vòng soát này cho mọi chữ nằm ngoài các nội dung bắt buộc: khẩu hiệu, tính từ, biểu tượng, câu giới thiệu.
- Gạch chân mọi tính từ và lời khẳng định trên bản nháp tem: tự nhiên, sạch, không, nguyên chất, truyền thống, tốt cho.
- Với từng chữ gạch chân, viết ra căn cứ: nhãn nguyên liệu, sổ công thức, kết quả kiểm nghiệm, giấy chứng nhận.
- Chữ nào không có căn cứ thì bỏ hoặc thay bằng câu mô tả sự việc.
- Rà hình ảnh và biểu tượng: có hình nào gợi công dụng sức khoẻ, gợi chứng nhận mà bạn không có không.
- Đối chiếu lời ghi trên tem với lời trên trang bán hàng, bài đăng mạng xã hội: hai nơi phải nói cùng một điều.
- Lưu bản nháp đã soát cùng căn cứ vào một thư mục, để khi được hỏi có ngay câu trả lời.
Bước năm thường bị coi nhẹ, trong khi trang bán hàng và bài đăng mới là nơi lời hứa phóng đại hay xuất hiện nhất. Quy định về quảng cáo thực phẩm áp dụng cho các kênh đó; tem đúng mà bài đăng sai vẫn là sai.
Câu hỏi thường gặp
Mứt sên nhiều đường để được lâu có được ghi "không chất bảo quản" không?
Đường là nguyên liệu chứ không được tính là chất bảo quản theo nghĩa phụ gia, nên nếu mọi nguyên liệu khác cũng không chứa chất bảo quản, lời ghi có thể đúng. Bạn vẫn cần kiểm nhãn của từng nguyên liệu mua sẵn và giữ căn cứ. Cách ghi cụ thể nên đối chiếu quy định hiện hành.
Có được ghi "không bột ngọt" khi dùng hạt nêm không?
Nhiều loại hạt nêm có chứa chất điều vị, trong đó có thể có bột ngọt hoặc chất tương tự. Trước khi ghi "không bột ngọt", đọc nhãn hạt nêm và mọi gia vị mua sẵn. Nếu có, lời ghi đó sai. Thay vì ghi "không", hãy đổi công thức nếu bạn thật sự muốn hướng tới nhóm khách này.
Ghi "đặc sản" của một địa phương có cần điều kiện gì không?
Chữ "đặc sản" tự nó không phải chứng nhận, nhưng gắn với tên địa phương thì có thể chạm tới chỉ dẫn địa lý hay nhãn hiệu tập thể nếu địa phương đã đăng ký. Không dùng tên được bảo hộ khi chưa được phép. Khi không chắc, mô tả nguồn nguyên liệu và nơi làm một cách trung thực.
Cơ sở có kết quả kiểm nghiệm đạt thì ghi "an toàn tuyệt đối" được không?
Không nên. Kết quả kiểm nghiệm chỉ nói mẫu đã gửi đạt các chỉ tiêu đã kiểm, tại thời điểm đó. "An toàn tuyệt đối" là lời hứa không ai chứng minh được. Nếu muốn nói về kiểm nghiệm, nói đúng phạm vi và giữ phiếu kết quả để xuất trình khi được hỏi.
Khách đánh giá sản phẩm giúp ngủ ngon, có được in nhận xét đó lên bao bì không?
Nhận xét của khách vẫn là một lời hứa công dụng khi bạn in nó lên bao bì sản phẩm. Với thực phẩm thông thường, không nên in những nhận xét gắn với sức khoẻ hay bệnh tật. Bạn có thể dùng nhận xét về hương vị, độ giòn, cách đóng gói, những điều không phải công dụng.