Xuất xứ là một trong ba nội dung bắt buộc chung trên nhãn; theo Nghị định 111/2021/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 43/2017/NĐ-CP, tổ chức, cá nhân tự xác định và ghi xuất xứ, nhưng phải trung thực, chính xác và tuân thủ quy định về xuất xứ hàng hoá hoặc cam kết quốc tế. Với hàng làm hoàn toàn từ nguyên liệu trong nước, dòng này dễ. Khó là khi nguyên liệu, bao bì hay một công đoạn đến từ nơi khác.
Bài này giải thích xuất xứ hiểu theo nghĩa nào, những cụm từ thường dùng để ghi, các tình huống ở ranh giới như xay, rang, đóng gói lại nguyên liệu nhập, và vì sao không thể ghi sản xuất tại Việt Nam chỉ vì hàng được đóng gói ở trong nước. Tiêu chí chi tiết để xác định hàng hoá là sản phẩm của Việt Nam nằm ở quy định chuyên ngành hiện hành về xuất xứ; bài chỉ nêu nguyên tắc và dặn bạn đối chiếu.
Xuất xứ khác với nơi bán và khác với quê của chủ cơ sở
Xuất xứ hàng hoá, hiểu đơn giản, là nước hoặc vùng lãnh thổ nơi sản xuất ra toàn bộ hàng hoá, hoặc nơi thực hiện công đoạn chế biến cơ bản cuối cùng khi có nhiều nước cùng tham gia vào quá trình sản xuất. Nó không phải nơi hàng được bán, không phải nơi đặt trụ sở công ty, cũng không phải nơi đóng tem.
Ở cơ sở nhỏ, nhầm lẫn thường đến từ hai hướng. Hướng thứ nhất là ghi xuất xứ theo cảm tình: cơ sở người Việt, bán ở Việt Nam thì ghi sản xuất tại Việt Nam, dù hàng là hạt nhập về chỉ chia nhỏ. Hướng thứ hai là nhầm xuất xứ với tên vùng: ghi đặc sản của một vùng nổi tiếng trong khi nguyên liệu lấy ở nơi khác. Hướng thứ hai đụng thêm chuyện chỉ dẫn địa lý, được bàn ở danh mục nông sản và hàng thủ công của trang.
Cả hai hướng đều đưa ra thông tin không trung thực trên nhãn. Người mua có thể không phân biệt được, nhưng cơ quan quản lý và đối tác phân phối thì có thể yêu cầu bạn chứng minh. Ghi xuất xứ, vì vậy, là ghi điều bạn chứng minh được bằng hoá đơn nguyên liệu, nhật ký sản xuất và mô tả quy trình.
Những cụm từ thường dùng để ghi xuất xứ
Nghị định cho phép ghi xuất xứ bằng một trong các cụm từ quen thuộc, kèm tên nước hoặc vùng lãnh thổ. Dưới đây là các cụm hay gặp; danh sách đầy đủ và trường hợp áp dụng bạn đối chiếu điều khoản về xuất xứ trong văn bản đã sửa đổi.
- Sản xuất tại, kèm tên nước.
- Chế tạo tại, kèm tên nước.
- Nước sản xuất, kèm tên nước.
- Xuất xứ, kèm tên nước.
- Sản xuất bởi, kèm tên nước.
- Với trường hợp không xác định được xuất xứ, văn bản sửa đổi hướng dẫn ghi nơi thực hiện công đoạn cuối cùng để hoàn thiện hàng hoá bằng các cụm như lắp ráp tại, đóng chai tại, phối trộn tại, hoàn tất tại, đóng gói tại, dán nhãn tại, kèm tên nước hoặc vùng lãnh thổ.
Tên nước hoặc vùng lãnh thổ nên ghi đầy đủ, không viết tắt kiểu ký hiệu riêng mà người mua không hiểu. Cụm từ cuối trong danh sách rất hữu ích cho cơ sở nhỏ: nó cho phép nói thật về phần việc mình làm mà không phải nhận cả sản phẩm là hàng Việt Nam khi chưa đủ căn cứ.
Tình huống ở ranh giới: nguyên liệu nhập, làm ở trong nước
Các ví dụ dưới là ví dụ giả định để luyện cách nghĩ. Kết luận cho sản phẩm thật phụ thuộc tiêu chí xuất xứ trong quy định chuyên ngành hiện hành, nên cột cuối chỉ là hướng xem xét, không phải lời khẳng định.
| Tình huống | Phần việc làm ở Việt Nam | Hướng xem xét |
|---|---|---|
| Hạt điều nhân nhập về, chia vào túi nhỏ, dán tem | Chỉ chia nhỏ, đóng gói | Thường chưa đủ để ghi sản xuất tại Việt Nam; cụm đóng gói tại Việt Nam kèm xuất xứ nguyên liệu là cách nói thật |
| Cà phê nhân trồng ở Tây Nguyên, rang xay tại xưởng | Toàn bộ | Có cơ sở để ghi sản xuất tại Việt Nam |
| Cà phê nhân nhập, rang xay và phối trộn tại xưởng | Rang, xay, phối trộn | Cần đối chiếu tiêu chí chuyển đổi trong quy định về xuất xứ; không tự kết luận |
| Mứt gừng làm từ gừng trong nước, đựng hũ thuỷ tinh nhập | Toàn bộ phần mứt | Bao bì nhập không quyết định xuất xứ của mứt |
| Xà phòng nấu từ dầu nền nhập và tinh dầu trong nước | Nấu, phối, đổ khuôn, ủ | Cần đối chiếu tiêu chí; ghi rõ thành phần là cách minh bạch dù kết luận thế nào |
Điểm chung của các dòng phân vân là câu hỏi công đoạn làm ở trong nước có đủ làm thay đổi cơ bản sản phẩm hay không. Chia nhỏ, đóng gói, dán nhãn thường không đủ. Chế biến biến nguyên liệu thành sản phẩm khác hẳn thì có khả năng đủ. Phần giữa hai đầu đó là chỗ phải đọc tiêu chí cụ thể, và nếu cần thì hỏi cơ quan quản lý về xuất xứ hàng hoá.
Ba điều không được làm với dòng xuất xứ
Không ghi sản xuất tại Việt Nam cho hàng chỉ đóng gói lại. Hàng nhập về chỉ chia nhỏ, đổi bao bì, dán tem mới mà ghi sản xuất tại Việt Nam là ghi không trung thực. Nếu muốn nhấn mạnh phần việc làm trong nước, dùng cụm đóng gói tại hoặc dán nhãn tại, kèm thông tin xuất xứ thật của hàng.
Không che, bóc nhãn gốc để đổi xuất xứ. Với hàng nhập khẩu, nhãn phụ phải bổ sung tiếng Việt chứ không được che nội dung bắt buộc của nhãn gốc, trong đó có xuất xứ. Việc bóc, che nhãn gốc để làm hàng trông như hàng trong nước không phải là chuyện ghi nhãn sai sót mà là gian dối, trang này không bàn cách làm.
Không dùng hình ảnh, tên gọi để gợi xuất xứ khác với dòng xuất xứ. Một nhãn ghi xuất xứ nước ngoài ở dòng chữ nhỏ nhưng phủ đầy hình cờ Việt Nam và chữ hàng Việt là đang gợi một xuất xứ khác. Nội dung tự nguyện trên nhãn không được làm sai lệch nội dung bắt buộc, nên hình ảnh và khẩu hiệu cũng phải nhất quán với dòng xuất xứ.
Hồ sơ để chứng minh xuất xứ bạn ghi
Cơ sở nhỏ ít khi nghĩ tới việc phải chứng minh xuất xứ cho đến khi một nhà phân phối, một sàn thương mại điện tử hay một đoàn kiểm tra hỏi. Lúc đó, những thứ có giá trị là hoá đơn hoặc chứng từ mua nguyên liệu, có ghi rõ nguồn; nhật ký sản xuất theo mẻ, ghi nguyên liệu nào vào mẻ nào; và mô tả quy trình, nói rõ công đoạn nào làm ở đâu.
Với nông sản tự trồng, hồ sơ có thể đơn giản là sổ ghi chép vùng trồng, ngày thu hoạch, khối lượng; nếu có tham gia chương trình truy xuất nguồn gốc thì dữ liệu ở đó cũng là bằng chứng tốt. Với hàng mua nguyên liệu từ nhiều nguồn, việc giữ chứng từ quan trọng hơn: một lô tiêu mua từ thương lái không có giấy tờ nguồn gốc thì bạn khó nói chắc nó trồng ở đâu.
Nguyên tắc dễ nhớ: dòng xuất xứ trên nhãn chỉ mạnh bằng tờ giấy yếu nhất trong hồ sơ của bạn. Khi không chắc, ghi điều bạn chắc chắn, chẳng hạn đóng gói tại Việt Nam, kèm thông tin nguyên liệu, thay vì ghi điều bạn mong muốn.
Khi đổi nguồn nguyên liệu, dòng xuất xứ có thể phải đổi theo
Cơ sở nhỏ hay đổi nguồn nguyên liệu theo mùa và theo giá. Mùa này mua tiêu của vườn trong tỉnh, mùa sau thiếu hàng phải lấy thêm tiêu nhập; năm nay hạt điều thu từ nông hộ, năm sau mua nhân đã tách vỏ từ một đầu mối không rõ nguồn. Mỗi lần như vậy, sản phẩm trông y hệt nhưng căn cứ cho dòng xuất xứ đã khác.
Cách quản lý gọn là gắn xuất xứ với từng mẻ thông qua sổ ghi chép và số lô. Mẻ dùng nguyên liệu trong nước đi với tem ghi sản xuất tại Việt Nam; mẻ dùng nguyên liệu nhập mà chưa đủ tiêu chí thì đi với tem ghi theo công đoạn hoàn thiện, ví dụ đóng gói tại Việt Nam, kèm xuất xứ nguyên liệu. Có hai loại tem nghe có vẻ phiền, nhưng phiền ít hơn nhiều so với việc phải giải thích vì sao tem nói một đằng còn hoá đơn nói một nẻo.
Nếu việc in hai loại tem quá tốn, một số cơ sở chọn cách ghi luôn theo kịch bản thận trọng hơn cho mọi mẻ. Lựa chọn này vẫn trung thực, chỉ là bạn bỏ đi lợi thế của dòng sản xuất tại Việt Nam cho những mẻ đủ điều kiện. Đó là quyết định kinh doanh của bạn; điều duy nhất không được làm là ghi xuất xứ mạnh hơn căn cứ cho phép.
Quyết định dòng xuất xứ cho một sản phẩm mới
Trình tự dưới giúp bạn đi từ nguyên liệu tới dòng chữ trên nhãn mà không bỏ sót bước.
- Liệt kê mọi nguyên liệu chính và nơi chúng được trồng, làm ra hoặc nhập về.
- Liệt kê mọi công đoạn sản xuất và nơi thực hiện từng công đoạn.
- Xác định sản phẩm có được làm toàn bộ tại Việt Nam hay không. Nếu có, ghi theo một trong các cụm sản xuất tại, xuất xứ… kèm tên nước.
- Nếu có nguyên liệu hoặc công đoạn ở nước ngoài, đọc tiêu chí xác định xuất xứ trong quy định chuyên ngành hiện hành, hoặc hỏi cơ quan quản lý.
- Nếu chưa xác định được, dùng cụm mô tả công đoạn hoàn thiện cuối cùng như đóng gói tại, hoàn tất tại, theo văn bản sửa đổi.
- Kiểm hình ảnh, khẩu hiệu trên nhãn có nhất quán với dòng xuất xứ không.
- Lưu hồ sơ chứng minh cùng mẫu nhãn.
Làm bảy bước này cho một sản phẩm mất khoảng một buổi. Lần sau, với sản phẩm cùng nguyên liệu và quy trình, bạn chỉ cần kiểm lại bước một và bước hai xem có gì thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Hàng làm thủ công ở Việt Nam từ nguyên liệu trong nước thì ghi xuất xứ thế nào?
Bạn có thể ghi một trong các cụm như sản xuất tại Việt Nam hoặc xuất xứ Việt Nam. Đây là trường hợp đơn giản nhất. Vẫn nên giữ chứng từ nguyên liệu và mô tả quy trình để khi cần thì chứng minh được.
Có thể ghi made in Vietnam thay cho tiếng Việt không?
Nội dung bắt buộc trên nhãn hàng lưu thông trong nước phải ghi bằng tiếng Việt. Bạn có thể ghi thêm tiếng nước ngoài, nhưng phần tiếng Việt phải có, và chữ nước ngoài không lớn hơn chữ tiếng Việt. Bài về ngôn ngữ trên nhãn trong cùng danh mục nói kỹ hơn.
Bao bì nhập khẩu có làm thay đổi xuất xứ của sản phẩm không?
Thông thường bao bì như hũ, chai, túi không quyết định xuất xứ của sản phẩm chứa bên trong. Xuất xứ được xét theo nơi sản xuất ra sản phẩm. Tuy vậy, với trường hợp đặc thù, bạn đối chiếu quy định chuyên ngành về xuất xứ.
Ghi tên tỉnh thay cho tên nước ở dòng xuất xứ có được không?
Dòng xuất xứ cần tên nước hoặc vùng lãnh thổ. Tên tỉnh, tên vùng trồng có thể ghi thêm như thông tin tự nguyện, nhưng không thay tên nước. Lưu ý tên vùng gắn với chỉ dẫn địa lý chỉ được dùng theo quy định về chỉ dẫn địa lý.
Hàng phối trộn từ nhiều nước thì ghi thế nào?
Bạn xác định nơi thực hiện công đoạn chế biến cơ bản cuối cùng theo quy định về xuất xứ. Nếu không xác định được, văn bản sửa đổi cho phép ghi nơi thực hiện công đoạn cuối cùng để hoàn thiện hàng hoá, ví dụ phối trộn tại kèm tên nước. Trường hợp phức tạp nên hỏi cơ quan quản lý.
Nhà phân phối yêu cầu ghi sản xuất tại Việt Nam dù hàng chỉ đóng gói lại, nên làm gì?
Bạn giải thích rằng dòng xuất xứ phải trung thực và có thể bị yêu cầu chứng minh, rồi đề xuất cách ghi đúng như đóng gói tại Việt Nam kèm xuất xứ nguyên liệu. Ghi sai theo yêu cầu của đối tác không làm bạn hết trách nhiệm.