Hàng cân ký bán trực tiếp trước mặt khách, không có bao bì, thường nằm ngoài phạm vi ghi nhãn với những nhóm như thực phẩm tươi sống và thực phẩm chế biến không bao bì; nhưng khi bạn chia nhỏ, đóng túi sẵn hay rót sang chai để bán, sản phẩm đó trở thành hàng đóng gói sẵn và cần nhãn, với bạn là người chịu trách nhiệm. Ranh giới nằm ở thời điểm đóng gói: trước hay trong lúc bán.
Bài này dành cho cửa hàng tạp hoá, cửa hàng đặc sản, người bán lại nông sản và người bán online mua sỉ về chia lẻ. Bài phân biệt ba cách bán lẻ thường gặp, nêu những gì phải thể hiện khi chia nhỏ, xử lý xuất xứ và hạn sử dụng của hàng chia lại. Những nhóm hàng có quy định chuyên ngành riêng, như thực phẩm, chỉ được nhắc ở mức nguyên tắc; điều kiện cụ thể bạn hỏi cơ quan quản lý.
Ba cách bán lẻ và chuyện nhãn của từng cách
Các ví dụ dưới là ví dụ giả định. Cột cuối là cách hiểu thông dụng, dùng để định hướng; trường hợp ở ranh giới bạn đối chiếu điều khoản về phạm vi điều chỉnh trong Nghị định 43/2017/NĐ-CP.
| Cách bán | Ví dụ | Cách hiểu thường gặp |
|---|---|---|
| Cân hoặc đong trước mặt khách, gói khi bán | Khách chỉ hũ hạt điều, người bán cân 300 gam cho vào túi | Với nhóm thực phẩm không bao bì bán trực tiếp, thường không thuộc diện phải ghi nhãn |
| Chia sẵn vào túi, hộp, bày chờ khách | Gạo từ bao 50 ký chia sẵn túi 5 ký xếp trên kệ | Là hàng đóng gói sẵn, cần nhãn; người chia là người chịu trách nhiệm |
| Sang chiết chất lỏng sang chai, can nhỏ | Nước mắm từ thùng lớn rót sang chai 500 ml | Là hàng đóng gói sẵn, cần nhãn; thêm yêu cầu an toàn thực phẩm |
| Chia sẵn để gửi bán online | Trái cây sấy chia hộp 200 gam gửi khách | Cần nhãn như hàng đóng gói sẵn |
Điều quyết định không phải số lượng hay giá trị, mà là hàng có được đóng gói trước khi khách chọn hay không. Một cửa hàng bán cả hai kiểu, cân tại chỗ và chia sẵn, cần tách bạch: phần cân tại chỗ không cần tem, phần chia sẵn luôn có tem.
Cân trước mặt khách: không cần tem, nhưng vẫn nên giữ thông tin
Khi bán hàng xá trước mặt khách, bạn không phải dán nhãn lên từng túi, nếu sản phẩm thuộc nhóm được loại trừ. Nhưng người mua vẫn có quyền hỏi hàng của ai, từ đâu, còn hạn tới khi nào. Cách làm tốt là giữ lại nhãn của bao bì gốc, bày cạnh thùng hàng, hoặc ghi một tấm thẻ thông tin ở quầy gồm tên hàng, nguồn gốc, hạn sử dụng của lô đang bán.
Việc này có lợi cho chính người bán. Khi một khách quay lại phàn nàn, bạn biết lô hàng đó nhập từ đâu, ngày nào, để đối chiếu với nhà cung cấp. Với hàng nhập khẩu bán xá, bao bì gốc có nhãn phụ tiếng Việt là bằng chứng hàng đã được nhập đúng cách; vứt bao bì gốc đi là tự xoá bằng chứng của mình.
Cân dùng để bán cũng là chuyện cần chú ý. Hàng bán theo khối lượng thì cân phải đạt yêu cầu đo lường theo quy định hiện hành; câu hỏi về kiểm định cân bạn hỏi cơ quan quản lý đo lường ở tỉnh. Bài này không đi sâu phần đó, chỉ nhắc rằng chuyện đúng khối lượng là quyền lợi trực tiếp của người mua.
Chia nhỏ, đóng gói lại: những gì nhãn phải thể hiện
Bạn là người chịu trách nhiệm cho đơn vị hàng mới. Khi bạn chia gạo từ bao lớn sang túi nhỏ, túi nhỏ là sản phẩm do bạn đưa ra lưu thông. Tên và địa chỉ trên nhãn túi nhỏ là của bạn với tư cách người đóng gói lại, và tuỳ trường hợp cần thể hiện thêm thông tin của nhà sản xuất gốc. Cách ghi chính xác cho hàng sang chiết, đóng gói lại bạn đối chiếu văn bản.
Tên hàng hoá giữ đúng bản chất. Gạo của bao gốc là loại gì, túi nhỏ ghi đúng loại đó. Không đổi tên sang một giống gạo nổi tiếng hơn, không gắn tên vùng trồng khi bao gốc không ghi.
Định lượng là khối lượng tịnh của túi mới. Ghi khối lượng tịnh thực tế của túi nhỏ, không tính bao bì. Hàng đóng gói sẵn theo định lượng còn có quy định đo lường riêng về sai số cho phép; khi đóng gói số lượng lớn, bạn hỏi cơ quan quản lý đo lường.
Thành phần, cảnh báo, hướng dẫn chép đúng từ hàng gốc. Những nội dung theo tính chất hàng hoá của hàng gốc, như thành phần, cảnh báo dị ứng, hướng dẫn bảo quản, phải được chuyển sang nhãn mới, không được bỏ chỉ vì tem nhỏ.
Xuất xứ và hạn sử dụng của hàng chia lại
Chia nhỏ và đóng gói lại không làm thay đổi xuất xứ của hàng. Hạt điều nhân nhập về chia túi vẫn mang xuất xứ của nước sản xuất ra hạt điều đó; gạo của một tỉnh vẫn là gạo của tỉnh đó dù được chia ở cửa hàng tỉnh khác. Nếu muốn nói về phần việc của mình, dùng cụm như đóng gói tại, kèm xuất xứ thật của hàng. Bài về ghi xuất xứ trong cùng danh mục có bảng tình huống chi tiết.
Hạn sử dụng của túi nhỏ không được dài hơn hạn sử dụng của hàng gốc. Thực tế còn nên ngắn hơn hoặc bằng, vì khi mở bao gốc, hàng đã tiếp xúc với không khí, độ ẩm; với hàng dễ hút ẩm như hạt, bánh khô, trà, hạn dùng sau khi mở bao có thể ngắn hơn đáng kể so với hạn ghi trên bao kín. Ngày sản xuất trên túi nhỏ ghi thế nào, giữ ngày sản xuất gốc hay ghi thêm ngày đóng gói, là chi tiết bạn đối chiếu văn bản và quy định chuyên ngành của nhóm hàng.
Cách quản lý gọn là ghi số lô của hàng gốc vào sổ chia hàng, mỗi mẻ chia một dòng: ngày chia, lô gốc, hạn gốc, số túi chia được, hạn ghi trên túi mới. Khi nhà cung cấp thông báo một lô có vấn đề, bạn biết ngay những túi nào cần thu lại.
Sang chiết chất lỏng: thêm một lớp an toàn
Rót nước mắm, mật ong, dầu ăn, giấm từ thùng lớn sang chai nhỏ là việc phổ biến ở cửa hàng đặc sản. Ngoài nhãn, việc sang chiết thực phẩm đặt ra yêu cầu về vệ sinh dụng cụ, chai lọ, nơi sang chiết theo quy định an toàn thực phẩm hiện hành. Đây là phần nằm ngoài phạm vi bài; trước khi làm thường xuyên, bạn hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm ở địa phương về điều kiện của cơ sở.
Về nhãn, chai sang chiết là hàng đóng gói sẵn, cần đủ nội dung như mọi hàng đóng gói sẵn khác của nhóm đó. Một lỗi rất hay gặp là dùng lại chai cũ của hãng khác, còn nguyên nhãn cũ, rồi dán thêm tem của mình lên. Người mua đọc thấy hai nhãn mâu thuẫn, và nhãn cũ của người khác giờ đang nằm trên hàng của bạn. Chai tái sử dụng phải được bóc sạch nhãn cũ.
Ví dụ giả định: cửa hàng đặc sản ở phường Hải Châu, thành phố X nhập nước mắm can lớn từ một nhà thùng, rót chai 500 ml bán cho khách du lịch. Nhãn chai ghi tên hàng theo đúng loại nước mắm trên can gốc, độ đạm theo thông tin nhà sản xuất, tên nhà sản xuất gốc và tên cửa hàng với tư cách nơi sang chiết theo cách ghi văn bản yêu cầu, xuất xứ, thể tích thực, hạn sử dụng không quá hạn gốc, hướng dẫn bảo quản.
Bốn lỗi hay gặp khi chia hàng bán lẻ
Tem chia hàng chỉ có tên và giá. Nhiều cửa hàng in một loại tem chung cho mọi túi chia, chỉ ghi tên hàng và giá bán, viết tay khối lượng. Tem này thiếu gần hết nội dung bắt buộc: không có người chịu trách nhiệm, không có xuất xứ, không có hạn dùng. Nó là tem giá chứ chưa phải nhãn.
Một hạn dùng cho mọi mẻ. In sẵn hạn sử dụng lên tem cho tiện, trong khi mỗi mẻ chia từ một bao gốc khác nhau với hạn khác nhau. Hạn dùng phải đi theo mẻ, nên để trống trên tem và ghi hoặc dập khi chia.
Trộn hàng của hai lô vào một túi. Bao cũ còn ít, đổ thêm bao mới vào cho đủ túi. Khi đó túi chứa hàng của hai lô với hai hạn khác nhau, và hạn trên tem phải theo lô có hạn sớm hơn. Tốt nhất là không trộn lô.
Ghi tên vùng nổi tiếng cho hàng không rõ nguồn. Hàng mua từ đầu mối không ghi nguồn gốc, khi chia túi lại gắn tên một vùng đặc sản cho dễ bán. Đây là ghi thông tin không trung thực, và nếu tên vùng đó gắn với chỉ dẫn địa lý được bảo hộ thì còn đụng thêm quy định khác.
Lập quy trình chia hàng cho cửa hàng
Một quy trình ngắn, dán ở chỗ chia hàng, giúp nhân viên làm đúng mà không phải hỏi.
- Trước khi mở bao gốc, chụp lại nhãn bao gốc và ghi số lô, hạn sử dụng vào sổ chia hàng.
- Chuẩn bị tem cho túi nhỏ với các dòng cố định đã in sẵn: tên hàng, xuất xứ, thành phần, hướng dẫn, tên người chịu trách nhiệm.
- Chừa chỗ trên tem cho các dòng thay đổi theo mẻ: khối lượng nếu đóng nhiều cỡ, ngày đóng gói, hạn sử dụng, số lô.
- Cân từng túi, ghi đúng khối lượng tịnh.
- Ghi hạn sử dụng trên túi mới không quá hạn gốc, và ngắn hơn nếu sản phẩm dễ hỏng sau khi mở bao.
- Ghi vào sổ số túi đã chia và hạn đã ghi.
- Giữ bao gốc rỗng có nhãn cho tới khi bán hết mẻ chia.
Bảy bước này áp được cho hầu hết hàng khô. Với hàng có quy định chuyên ngành chặt hơn, như thực phẩm sang chiết, bổ sung thêm bước vệ sinh và điều kiện theo hướng dẫn của cơ quan quản lý.
Câu hỏi thường gặp
Bán hạt điều cân ký từ hũ lớn tại quầy có cần dán tem không?
Nếu cân và gói ngay khi khách mua, không có bao bì đóng sẵn, trường hợp này gần với nhóm thực phẩm không bao bì bán trực tiếp, thường không phải ghi nhãn lên từng túi. Bạn vẫn nên giữ nhãn bao bì gốc hoặc thẻ thông tin ở quầy để trả lời khách.
Chia sẵn túi nhỏ bày lên kệ có khác cân trước mặt khách không?
Có. Túi chia sẵn là hàng đóng gói sẵn, cần nhãn đầy đủ, và bạn là người chịu trách nhiệm về nhãn đó. Chỉ khác nhau ở thời điểm đóng gói nhưng hệ quả về nhãn khác hẳn.
Hàng chia nhỏ ghi hạn sử dụng theo bao gốc hay tự đặt?
Hạn trên túi nhỏ không được dài hơn hạn của hàng gốc. Với hàng dễ hút ẩm hay dễ biến chất sau khi mở bao, nên đặt hạn ngắn hơn dựa trên thử nghiệm bảo quản của chính bạn. Cách ghi ngày sản xuất bạn đối chiếu văn bản và quy định chuyên ngành.
Có được ghi tên cửa hàng mình thay cho tên nhà sản xuất gốc không?
Bạn là người đóng gói lại nên tên bạn xuất hiện trên nhãn, nhưng không nên xoá thông tin nhà sản xuất gốc, và tuyệt đối không ghi mình là nhà sản xuất khi không phải. Cách ghi chính xác cho hàng sang chiết, đóng gói lại bạn đối chiếu nghị định.
Dùng lại chai lọ cũ để đựng hàng sang chiết có được không?
Về nhãn, chai cũ phải được bóc sạch nhãn của sản phẩm trước để không gây nhầm lẫn. Về an toàn, việc tái sử dụng bao bì đựng thực phẩm có yêu cầu riêng theo quy định an toàn thực phẩm; bạn hỏi cơ quan quản lý trước khi làm.
Mua sỉ về chia lẻ bán online có cần đăng ký gì không?
Câu hỏi về điều kiện kinh doanh và an toàn thực phẩm phụ thuộc nhóm hàng và quy mô, bạn nên hỏi cơ quan quản lý ở địa phương. Riêng về nhãn, hàng chia lẻ gửi khách là hàng đóng gói sẵn và cần nhãn đầy đủ như mọi hàng đóng gói sẵn khác.