Lỗi xuất xứ hay gặp nhất ở cơ sở nhỏ là ghi “sản xuất tại Việt Nam” cho hàng chỉ được chia nhỏ, đóng gói lại hoặc dán nhãn ở Việt Nam. Xuất xứ là nội dung bắt buộc chung trên nhãn, và tổ chức, cá nhân tự xác định xuất xứ thì phải bảo đảm trung thực, chính xác, có căn cứ.
Nghị định 111/2021/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 43/2017/NĐ-CP đã nêu các cách ghi xuất xứ, trong đó có cách ghi nơi thực hiện công đoạn cuối cùng khi không xác định được xuất xứ, kiểu “đóng gói tại”, “phối trộn tại”. Còn tiêu chí để hàng được coi là hàng hoá của Việt Nam nằm ở quy định chuyên ngành hiện hành. Bài này đi qua các lỗi thường gặp, cách chọn cách ghi phù hợp tình huống của cơ sở, và hồ sơ nên giữ. Cách diễn đạt chính xác, bạn đối chiếu văn bản gốc trước khi in.
Các lỗi ghi xuất xứ thường gặp
Chia nhỏ hàng nhập rồi ghi “sản xuất tại Việt Nam”. Hạt, nho khô, hạt điều nhân, bột cacao nhập bao lớn, về chia túi nhỏ và dán tem. Công đoạn chia và đóng gói thường không làm thay đổi bản chất hàng hoá, nên ghi “sản xuất tại” là không đúng.
Bỏ trống xuất xứ. Cơ sở nghĩ hàng tự làm, bán trong nước thì không cần ghi. Xuất xứ là nội dung bắt buộc chung, thiếu là nhãn thiếu.
Ghi “Hàng Việt Nam” chung chung. Một cụm không thuộc cách ghi nào trong nghị định, không cho biết hàng được làm ra hay chỉ đóng gói ở Việt Nam.
Bao bì nhập sẵn in “Made in” nước khác, tem Việt lại ghi Việt Nam. Hai thông tin mâu thuẫn trên cùng một sản phẩm. Người kiểm tra sẽ hỏi ngay thông tin nào đúng.
Nhầm tên vùng với xuất xứ. “Đặc sản vùng cao” ghi to trên tem trong khi nguyên liệu mua từ nơi khác. Đây vừa là chuyện xuất xứ, vừa là chuyện mô tả gây hiểu nhầm.
Dùng hình lá cờ hoặc bản đồ thay cho dòng chữ. Hình ảnh không thay được nội dung bắt buộc bằng chữ, và có thể gây hiểu nhầm về xuất xứ.
Các cách ghi xuất xứ mà nghị định nêu
Theo Nghị định 43/2017/NĐ-CP được sửa đổi bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP, xuất xứ được ghi bằng một trong các cụm từ kèm tên nước hoặc vùng lãnh thổ. Tóm tắt dưới đây để bạn hình dung; khi in, hãy đối chiếu văn bản gốc:
- Khi xác định được xuất xứ: các cụm như “sản xuất tại”, “chế tạo tại”, “nước sản xuất”, “xuất xứ”, “sản xuất bởi”, kèm tên nước hoặc vùng lãnh thổ nơi sản xuất ra hàng hoá.
- Khi không xác định được xuất xứ: ghi nơi thực hiện công đoạn cuối cùng để hoàn thiện hàng hoá, bằng các cụm như “lắp ráp tại”, “đóng chai tại”, “phối trộn tại”, “hoàn tất tại”, “đóng gói tại”, “dán nhãn tại”, kèm tên nước hoặc vùng lãnh thổ.
- Tên nước hoặc vùng lãnh thổ không được viết tắt.
- Tổ chức, cá nhân tự xác định và ghi xuất xứ, bảo đảm trung thực, chính xác, tuân thủ quy định pháp luật về xuất xứ hàng hoá.
Với hàng muốn ghi “sản xuất tại Việt Nam”, quy định chuyên ngành hiện hành đặt ra tiêu chí cụ thể về công đoạn gia công, chế biến tại Việt Nam. Cơ sở nhỏ không cần thuộc lòng tiêu chí, nhưng cần trả lời được câu hỏi: công đoạn làm ra bản chất sản phẩm có diễn ra ở xưởng mình hay không. Nếu chưa chắc, hỏi cơ quan quản lý chuyên ngành trước khi in.
Tình huống thường gặp và hướng ghi
Bảng dưới là ví dụ giả định để định hướng, không thay cho việc đối chiếu tiêu chí cụ thể của quy định hiện hành:
| Tình huống | Công đoạn ở cơ sở | Hướng ghi cần cân nhắc |
|---|---|---|
| Rang và xay cà phê từ hạt nhân trồng trong nước | Rang, xay, đóng gói | Có cơ sở để xem xét “sản xuất tại Việt Nam”, đối chiếu tiêu chí |
| Nhập hạt điều đã rang sẵn, chia túi nhỏ | Chỉ chia và đóng gói | Ghi xuất xứ gốc nếu biết; không biết thì “đóng gói tại Việt Nam” |
| Nhập bột trà xanh, trộn với đường và sữa bột thành sản phẩm mới | Phối trộn tạo sản phẩm mới | Hỏi cơ quan quản lý; có thể là “phối trộn tại” hoặc tiêu chí khác |
| Mua mật ong từ hộ nuôi ong trong nước, lọc và đóng chai | Lọc, đóng chai | Xuất xứ theo nơi mật được thu; ghi rõ cơ sở đóng chai |
| Nhập nến thơm thành phẩm, dán thêm tem tiếng Việt | Dán nhãn | Giữ xuất xứ gốc; tem tiếng Việt không được che nhãn gốc |
Hàng nhập khẩu bán lại thì phần nhãn phụ tiếng Việt có những yêu cầu riêng, nằm ở danh mục tem phụ và hàng nhập khẩu của trang. Điều quan trọng ở đây là tem tiếng Việt không được làm sai lệch hay che mất thông tin xuất xứ gốc.
Tên vùng, đặc sản và xuất xứ: ba chuyện khác nhau
Xuất xứ trên nhãn trả lời câu hỏi hàng được làm ra ở nước nào hoặc vùng lãnh thổ nào. Tên vùng trên tem, như “gạo vùng ven biển”, “trà vùng cao”, là mô tả về nguồn nguyên liệu, và mô tả đó cũng phải đúng sự thật. Còn chỉ dẫn địa lý là một đối tượng sở hữu trí tuệ được bảo hộ, chỉ người đáp ứng điều kiện và được phép mới được dùng.
Lỗi hay gặp là dùng tên một vùng nổi tiếng để bán hàng không đến từ vùng đó, hoặc dùng tên vùng như thể đó là chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ. Ví dụ giả định: cơ sở ở tỉnh X mua chè búp từ nhiều nơi, trộn lại, nhưng in to tên một vùng chè nổi tiếng ở tỉnh khác lên mặt túi. Dù dòng xuất xứ nhỏ phía sau vẫn ghi “sản xuất tại Việt Nam”, mặt trước đã nói sai về nguồn gốc.
Cách làm đúng là chỉ ghi tên vùng khi nguyên liệu thật sự đến từ đó và bạn có giấy tờ mua bán chứng minh; không dùng tên được bảo hộ chỉ dẫn địa lý khi chưa được phép; và tách rõ dòng xuất xứ theo nghị định với phần mô tả nguyên liệu. Nếu nguyên liệu đến từ nhiều nơi, có thể mô tả trung thực là phối trộn từ nhiều vùng.
Bao bì mua sẵn in chữ nước ngoài: mâu thuẫn ít ai để ý
Cơ sở nhỏ hay mua túi zip, hũ thuỷ tinh, hộp giấy làm sẵn để tiết kiệm. Một số loại bao bì nhập về có in sẵn chữ nước ngoài, hoa văn, thậm chí một dòng nhỏ kiểu xuất xứ hay thông tin của nhà sản xuất bao bì ở nước khác. Khi dán tem của cơ sở lên, sản phẩm mang hai thông tin xuất xứ trái nhau: tem ghi Việt Nam, đáy túi lại in tên một nước khác.
Người mua và người kiểm tra không có cách nào biết dòng chữ dưới đáy túi là nói về cái túi hay nói về sản phẩm bên trong. Vì vậy khi chọn bao bì, hãy lật xem mọi mặt, kể cả đáy và nếp gấp. Bao bì có in thông tin dễ gây hiểu nhầm về sản phẩm thì nên đổi sang loại trơn, hoặc hỏi nhà cung cấp bao bì loại không in chữ.
Trường hợp tương tự xảy ra với thùng carton tái sử dụng: thùng cũ của hàng nhập khẩu được dùng lại để giao hàng của cơ sở, bên ngoài vẫn còn nguyên tên nước và tên hàng cũ. Với hàng giao sỉ cho đại lý, thùng đó có thể được bày luôn ra kệ. Nếu phải dùng lại thùng cũ, hãy che hoặc gỡ hết thông tin cũ và dán thông tin của lô hàng thật.
Ví dụ giả định: cơ sở Hạt Rang Phú Lộc, xã Phú Lộc, tỉnh X, đóng hạt rang trong túi giấy mua từ chợ đầu mối, đáy túi in một dòng chữ nước ngoài nhỏ. Một khách hỏi trên trang bán hàng rằng hạt có phải hàng nhập không. Chủ cơ sở đổi sang túi kraft trơn ở lần đặt sau và giải thích với khách bằng hoá đơn mua nguyên liệu.
Hồ sơ nên giữ để chứng minh dòng xuất xứ
Vì tổ chức, cá nhân tự xác định xuất xứ và chịu trách nhiệm, cơ sở nên giữ sẵn giấy tờ cho thấy dòng chữ trên tem có căn cứ:
- Hoá đơn, hợp đồng mua nguyên liệu, ghi rõ nguồn gốc nguyên liệu.
- Với hàng nhập khẩu: chứng từ nhập khẩu và nhãn gốc của nhà sản xuất.
- Mô tả quy trình sản xuất ở cơ sở: công đoạn nào làm tại chỗ, công đoạn nào mua ngoài.
- Sổ lô ghi nguyên liệu nào vào mẻ nào.
- Văn bản trả lời của cơ quan quản lý nếu bạn từng hỏi về cách ghi.
- Với sản phẩm gia công: hợp đồng gia công nói rõ bên nào làm công đoạn nào.
Hồ sơ không cần dày. Một bìa giấy cho mỗi mã hàng, cập nhật mỗi khi đổi nhà cung cấp, là đủ để trả lời khi có người hỏi tem dựa vào đâu.
Sửa dòng xuất xứ khi phát hiện sai
Nếu soát lại và thấy dòng xuất xứ đang dùng chưa đúng, xử lý theo thứ tự:
- Dừng in thêm tem có dòng xuất xứ sai, kể cả khi còn đơn đặt in đang chờ.
- Xác định lại công đoạn thực tế ở cơ sở và nguồn gốc nguyên liệu, có giấy tờ đi kèm.
- Chọn cách ghi phù hợp theo nghị định; nếu không chắc giữa hai cách, hỏi cơ quan quản lý chuyên ngành.
- Sửa thiết kế tem, đồng thời sửa mặt trước bao bì nếu tên vùng hay hình ảnh đang gợi ý sai nguồn gốc.
- Hỏi cơ quan quản lý về cách xử lý tem cũ và hàng đã lưu thông, ghi lại câu trả lời.
- Cập nhật trang bán hàng online, nơi mô tả xuất xứ thường được viết rất thoải mái.
Việc sửa sớm, chủ động, có hồ sơ luôn nhẹ nhàng hơn việc giải thích sau khi bị phát hiện. Và một dòng “đóng gói tại Việt Nam” trung thực không làm sản phẩm kém giá trị trong mắt khách hàng như nhiều người lo.
Câu hỏi thường gặp
Hàng tự trồng, tự chế biến tại vườn nhà thì ghi xuất xứ thế nào?
Trường hợp này thường có cơ sở để ghi theo cách “sản xuất tại Việt Nam”, vì cả nguyên liệu và công đoạn chế biến đều ở trong nước. Dù vậy, vẫn nên đối chiếu cách ghi trong nghị định và giữ giấy tờ chứng minh nguồn nguyên liệu, quy trình làm ra sản phẩm.
Ghi “Made in Vietnam” bằng tiếng Anh có được không?
Nội dung bắt buộc phải có phần tiếng Việt. Bạn có thể ghi thêm tiếng nước ngoài, nhưng phần xuất xứ bằng tiếng Việt phải có và đúng. Hai phần không được mâu thuẫn nhau.
Nguyên liệu nhập một phần, chế biến tại Việt Nam thì ghi gì?
Đây là trường hợp phải đối chiếu tiêu chí của quy định chuyên ngành hiện hành về hàng hoá của Việt Nam, vì kết quả phụ thuộc công đoạn chế biến và tỉ trọng nguyên liệu. Đừng tự suy; hỏi cơ quan quản lý chuyên ngành trước khi chọn cách ghi.
Ghi tên tỉnh thay cho tên nước có được không?
Xuất xứ ghi theo tên nước hoặc vùng lãnh thổ. Tên tỉnh, tên xã có thể xuất hiện ở địa chỉ cơ sở hoặc mô tả nguồn nguyên liệu, nhưng không thay được dòng xuất xứ theo cách ghi của nghị định.
Sản phẩm đặt gia công ở xưởng khác thì xuất xứ theo ai?
Xuất xứ theo nơi hàng được sản xuất, không theo nơi đặt hàng. Nhãn còn cần thể hiện đúng vai trò của bên đặt gia công và bên gia công theo quy định. Hợp đồng gia công nên nêu rõ công đoạn để làm căn cứ.