Một bản tự kiểm nhãn tốt là danh sách câu hỏi có hoặc không, đi theo thứ tự nội dung bắt buộc, ngày và định lượng, lời lẽ, trình bày, rồi thử trên hàng thật. Mỗi câu trả lời “không” là một chỗ phải sửa trước khi gửi nhà in. Làm theo danh sách mất khoảng nửa giờ cho một mã hàng, rẻ hơn nhiều so với in lại cả cuộn tem.
Danh sách dưới đây viết cho hộ kinh doanh, cơ sở thực phẩm nhỏ, xưởng mỹ phẩm thủ công, nhà vườn làm quà quê. Căn cứ chung là Nghị định 43/2017/NĐ-CP và Nghị định 111/2021/NĐ-CP; các câu hỏi về nhóm hàng cụ thể chỉ nhắc bạn mở phụ lục và quy định chuyên ngành ra đối chiếu, vì mỗi nhóm có yêu cầu riêng. Cuối bài có cách lưu bản duyệt để lần in sau không phải soát lại từ đầu.
Dùng bảng tự kiểm thế nào cho có hiệu quả
Bảng tự kiểm chỉ phát huy tác dụng khi người soát không phải người vừa thiết kế tem. Người thiết kế đọc tem bằng trí nhớ: biết dòng địa chỉ nằm ở đâu nên mắt lướt qua mà không thực sự đọc. Nếu cơ sở chỉ có hai người, hãy đổi vai: người làm tem đưa cho người kia soát, và ngược lại. Nếu chỉ có một người, để tem qua một đêm rồi soát vào buổi sáng, đọc từng chữ bằng cách chỉ tay theo dòng.
Soát trên bản in giấy cùng cỡ thật, không soát trên màn hình điện thoại. Màn hình phóng to được nên chữ 5 pt trông vẫn rõ; ra giấy mới thấy nó là một vệt xám. Khi có tem in thử, dán lên đúng bao bì thật, đúng loại hũ, chai, túi sẽ bán.
Mỗi mã hàng một tờ danh sách riêng. Một cơ sở bán ba vị mứt là ba mã hàng, ba tờ, vì thành phần, hạn dùng và cảnh báo dị ứng có thể khác nhau. Gộp chung là cách nhanh nhất để vị thứ ba mang nhầm thành phần của vị thứ nhất. Ghi ngày soát, người soát và phiên bản tem lên đầu tờ để sau này tra lại.
Cuối cùng, chuẩn bị sẵn ba thứ trên bàn trước khi soát: giấy đăng ký kinh doanh để đối chiếu tên và địa chỉ, công thức đang dùng thật ở xưởng để đối chiếu thành phần, và nếu sản phẩm thuộc nhóm có hồ sơ công bố thì bản hồ sơ đó. Soát mà không có ba thứ này, bạn chỉ đang so tem với trí nhớ của chính mình, mà trí nhớ là thứ đã tạo ra lỗi ngay từ đầu. Ví dụ giả định: cơ sở Mứt Gừng Hoà Lợi, xã Hoà Lợi, tỉnh X, soát tem bằng trí nhớ suốt hai năm và chỉ phát hiện tem vẫn ghi “đường kính trắng” khi đặt công thức thật cạnh tem, trong khi xưởng đã chuyển sang đường phèn từ lâu. Lỗi kiểu này không ai cố ý, nhưng chỉ đặt giấy cạnh giấy mới thấy.
Vòng 1: nội dung bắt buộc chung
Vòng đầu tiên kiểm những thứ mọi nhãn hàng hoá đều phải có. Trả lời từng câu:
- Có tên hàng hoá cho biết đây là sản phẩm gì, không chỉ có tên thương hiệu?
- Có tên tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm về hàng hoá, viết đúng như trên giấy đăng ký kinh doanh?
- Có địa chỉ của tổ chức, cá nhân đó, viết theo đơn vị hành chính hiện hành, không còn cấp huyện?
- Có xuất xứ hàng hoá, ghi theo một trong các cách ghi mà nghị định cho phép?
- Toàn bộ nội dung bắt buộc có bằng tiếng Việt?
- Nếu hàng do cơ sở khác gia công cho bạn, tem đã thể hiện đúng vai trò của từng bên theo quy định chưa?
- Đã mở phụ lục của nghị định, tìm đúng nhóm hàng của sản phẩm, và đánh dấu từng nội dung bắt buộc thêm cho nhóm đó?
- Mỗi nội dung trong danh sách nhóm hàng đều đã có trên tem, hoặc có lý do rõ ràng vì sao không áp dụng?
Câu cuối cùng quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Phần lớn lỗi “thiếu nội dung bắt buộc” không nằm ở ba nội dung chung mà ở danh sách riêng của nhóm hàng, như hướng dẫn bảo quản, thông tin cảnh báo hay thông số kỹ thuật.
Vòng 2: ngày tháng, định lượng, số lô
Vòng hai kiểm những con số, vì con số sai thì người mua không tự phát hiện được:
- Ngày sản xuất và hạn sử dụng ghi theo thứ tự ngày, tháng, năm?
- Nếu hạn dùng ghi dạng khoảng thời gian, trên tem có ngày sản xuất làm mốc không?
- Chỗ để đóng ngày, in ngày có đủ rộng, nằm trên nền sáng, mực bám được trên chất liệu tem?
- Định lượng ghi đúng đơn vị đo, là khối lượng tịnh hoặc thể tích thực, không gồm bao bì?
- Đã cân thử ít nhất mười gói của một mẻ để thấy định lượng thực tế dao động thế nào quanh con số trên tem?
- Nếu hạn dùng phụ thuộc cách bảo quản, điều kiện bảo quản đã được ghi ngay cạnh?
- Có số lô hoặc cách nào khác để biết gói này thuộc mẻ nào khi cần truy lại?
Việc cân thử mười gói nghe có vẻ thừa nhưng thường là lúc cơ sở phát hiện mình đang ghi 250 g cho những túi chỉ đạt 230 g vì đong bằng ca. Sửa cách đong rẻ hơn sửa tem.
Vòng 3: lời lẽ và tuyên bố trên tem
Vòng ba đọc tem như một người hoài nghi, gạch chân mọi câu có tính chất tuyên bố:
- Tem có động từ chữa, trị, giảm bệnh, phòng bệnh, giải độc, thanh lọc cơ thể không? Nếu có, bỏ.
- Có chữ “100%”, “nguyên chất”, “tự nhiên hoàn toàn”, “không hoá chất” không? Mỗi chữ có bằng chứng đi kèm không?
- Có chữ “hữu cơ”, chỉ dẫn địa lý, biểu tượng chứng nhận nào mà cơ sở chưa được cấp không?
- Có câu so sánh với sản phẩm khác, kiểu “ngon hơn”, “tốt nhất” không?
- Thành phần trên tem có khớp với công thức đang dùng ở xưởng hôm nay, không phải công thức lúc mới mở bán?
- Với thực phẩm, mỹ phẩm: nội dung trên tem có khớp với hồ sơ công bố hoặc hồ sơ theo quy định chuyên ngành của sản phẩm?
Câu kiểm cuối cùng là cách kiểm hữu ích nhất cho nhóm hàng có hồ sơ. Một tem được duyệt theo hồ sơ năm ngoái mà công thức đã đổi thì có thể sai cả hai phía: sai so với sản phẩm và sai so với hồ sơ. Khi thấy lệch, hỏi cơ quan quản lý chuyên ngành về việc cập nhật hồ sơ trước khi in.
Vòng 4: trình bày, đọc được, dán được
Vòng bốn kiểm bằng mắt và bằng tay, trên bản in đúng kích thước:
- Đọc được toàn bộ chữ ở khoảng cách cầm tay bình thường, không cần kính lúp, không cần nghiêng tem?
- Chữ đủ tương phản với nền, kể cả khi in trên giấy kraft hay decal trong?
- Phông chữ hiển thị đúng dấu tiếng Việt ở mọi dòng, không có ô vuông hay dấu lệch?
- Nội dung bắt buộc nằm ở mặt dễ thấy khi hàng được bày, không bị nắp, quai, dây buộc che?
- Khi dán lên chai, hũ cong, chữ ở hai mép tem không bị khuất?
- Có vùng an toàn để khi nhà in cắt bế lệch một chút, chữ không bị mất?
- Tem giá, tem khuyến mãi, tem niêm phong có chỗ dán riêng, không đè lên nội dung bắt buộc?
Vòng này hay bị bỏ qua vì người làm tem đã quen mặt tem. Mẹo đơn giản là nhờ một người lớn tuổi trong nhà đọc to dòng hạn dùng và dòng thành phần. Người đó đọc vấp ở đâu, chỗ đó cần sửa.
Vòng 5: thử trên hàng thật trước khi đặt in số lượng lớn
Bốn vòng trên làm trên giấy. Vòng cuối cùng chỉ làm được với tem in thử và sản phẩm thật:
- Đặt in thử một số lượng nhỏ trên đúng chất liệu tem sẽ dùng, hoặc in thử tại chỗ trên loại decal tương tự.
- Dán lên năm đến mười bao bì thật, đúng cách nhân viên sẽ dán hằng ngày, không dán cẩn thận hơn bình thường.
- Đóng ngày hoặc in ngày lên tem thử, để khô theo đúng thời gian thực tế, rồi chà nhẹ bằng ngón tay xem có lem.
- Để vài bao bì trong điều kiện bảo quản thật: ngăn mát, chỗ ẩm, gần bếp, dưới nắng cửa hàng, trong thùng ship.
- Sau vài ngày, kiểm lại: tem có bong mép, có nhăn, có phai, chữ ngày có còn đọc được.
- Chụp ảnh từng mặt bao bì đã dán tem, lưu cùng tờ danh sách đã đánh dấu.
Vòng thử này thường chỉ ra lỗi mà không vòng soát giấy nào bắt được: tem decal giấy nhăn trong ngăn mát, mực dấu ngày không bám trên decal bóng, tem tròn trên nắp bị cong mép sau hai ngày. Chọn lại chất liệu ở bước này rẻ hơn rất nhiều so với sau khi đã nhận cả nghìn tem.
Lưu bản duyệt: để lần in sau chỉ soát phần thay đổi
Khi tem đã qua cả năm vòng, hãy đóng gói kết quả thành một bộ hồ sơ nhỏ cho mã hàng đó: tệp thiết kế cuối cùng, bản xuất dạng tệp in, một tem thật đã in, tờ danh sách đã đánh dấu, ảnh bao bì đã dán tem, và ngày bắt đầu áp dụng. Đặt tên phiên bản theo ngày, ví dụ “mứt gừng, tem bản tháng 11/2026”, để không lẫn với bản cũ.
Bộ hồ sơ này có ba công dụng. Một là lần đặt in sau, bạn chỉ soát những chỗ đã thay đổi so với bản duyệt, không phải soát lại ba mươi câu. Hai là khi có người hỏi tem này được làm căn cứ vào đâu, bạn có câu trả lời bằng giấy tờ. Ba là khi đổi người làm, người mới có ngay bản chuẩn để làm theo thay vì tự đoán.
Một thói quen nhỏ nhưng đáng giá: ghi vào sổ sản xuất lô nào bắt đầu dùng tem phiên bản nào. Khi tem thay đổi giữa chừng, đây là cách duy nhất để biết hàng trên kệ đang mang thông tin của phiên bản nào. Với cơ sở nhỏ, một cột thêm vào sổ là đủ, không cần phần mềm.
Câu hỏi thường gặp
Có mẫu danh sách tự kiểm nhãn chính thức của cơ quan nhà nước không?
Danh sách trong bài là công cụ làm việc, không phải biểu mẫu chính thức. Căn cứ để đối chiếu vẫn là Nghị định 43/2017/NĐ-CP, Nghị định 111/2021/NĐ-CP và quy định chuyên ngành của nhóm hàng. Bạn có thể chỉnh danh sách cho sát sản phẩm của mình, miễn là không bỏ bớt nội dung bắt buộc.
Một cơ sở bán hai mươi mã hàng thì soát hết có mất quá nhiều thời gian không?
Lần đầu thì mất công, nhưng các mã cùng dòng thường dùng chung khung tem. Soát kỹ khung chung một lần, sau đó mỗi mã chỉ soát phần riêng như tên, thành phần, định lượng, hạn dùng. Từ lần thứ hai trở đi chỉ soát phần thay đổi so với bản duyệt đã lưu.
Nếu nhà in nói tem như vậy là đúng quy định rồi thì có cần tự kiểm nữa không?
Vẫn nên tự kiểm. Nhà in giỏi về chất liệu và kỹ thuật in, nhưng người chịu trách nhiệm về nội dung là cơ sở ghi nhãn. Nhà in cũng không biết công thức của bạn vừa đổi, hay địa chỉ đăng ký vừa được cập nhật.
Soát trên điện thoại có được không nếu không có máy in?
Soát nội dung trên điện thoại được cho vòng một và vòng ba, nhưng vòng bốn và vòng năm cần bản giấy đúng cỡ thật. Nếu không có máy in, có thể nhờ in một tờ ở tiệm photo gần nhà, cắt ra đúng kích thước tem rồi dán thử lên hũ, chai thật.
Bao lâu thì nên làm lại toàn bộ danh sách thay vì chỉ soát phần thay đổi?
Nên làm lại trọn vẹn khi có thay đổi lớn: đổi nhóm hàng, đổi chất liệu bao bì, đổi địa chỉ đăng ký, hoặc khi quy định về nhãn được sửa đổi. Ngoài ra, mỗi năm rà lại một lần cũng là thói quen tốt cho cơ sở có nhiều mã hàng.
Có nên đưa tem cho người ngoài nghề đọc thử không?
Rất nên. Người ngoài nghề đọc tem giống khách hàng: họ không biết bạn định nói gì nên chỉ hiểu những gì thật sự in ra. Nếu họ không trả lời được sản phẩm này là gì, dùng tới khi nào và ai làm ra, tem còn thiếu hoặc khó đọc.