Công dụng ghi quá lời là khi tem hứa một kết quả mà sản phẩm không được phép hứa hoặc cơ sở không chứng minh được: chữa, trị, phòng bệnh, giải độc, giảm cân, trắng da tức thì, an toàn tuyệt đối. Với thực phẩm thông thường và mỹ phẩm, lời hứa chữa bệnh hay phòng bệnh là thứ không được ghi; với những chữ như “100% thiên nhiên”, “hữu cơ”, “không hoá chất”, vấn đề là thiếu căn cứ.
Nghị định 43/2017/NĐ-CP và Nghị định 111/2021/NĐ-CP đặt nguyên tắc nội dung ghi trên nhãn phải trung thực, chính xác, phản ánh đúng bản chất hàng hoá. Các nhóm hàng như thực phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm có công dụng sức khoẻ còn có quy định chuyên ngành riêng. Bài này giúp người làm hàng nhỏ nhận ra chữ nào trên tem là lời hứa, và viết lại thành mô tả mà ai hỏi cũng đưa được căn cứ.
Ranh giới giữa mô tả sản phẩm và tuyên bố công dụng
Mô tả là nói sản phẩm là gì và dùng thế nào: “trà gừng sả, pha với nước sôi, uống ấm”. Tuyên bố công dụng là nói sản phẩm làm gì cho cơ thể người dùng: “trà gừng sả giúp giải cảm, ấm bụng, tốt cho tiêu hoá”. Câu đầu ai cũng kiểm được bằng cách mở túi trà. Câu sau là một khẳng định về tác động lên sức khoẻ, cần căn cứ và trong nhiều trường hợp không được ghi trên nhãn của sản phẩm thông thường.
Người làm hàng thủ công hay vấp ở chỗ họ tin những điều được truyền miệng trong gia đình, trong làng nghề: gừng ấm bụng, nghệ lành da, mật ong trị ho. Niềm tin đó có thể có lý do văn hoá, nhưng in lên tem thì nó thành lời hứa của cơ sở với người mua lạ. Người mua đó có thể là người đang bệnh thật, đọc tem rồi dùng sản phẩm thay cho việc đi khám.
Một phép thử đơn giản: đọc từng câu trên tem và hỏi “câu này nói về sản phẩm hay nói về cơ thể người dùng”. Câu nói về sản phẩm, như thành phần, cách làm, vùng nguyên liệu, cách dùng, thường an toàn nếu đúng sự thật. Câu nói về cơ thể người dùng, như khỏi, đẹp, giảm, tăng, trị, là câu cần dừng lại xem xét. Phép thử này không thay quy định, nhưng giúp bạn khoanh vùng nhanh những câu cần sửa.
Nhóm từ ngữ cần dè chừng trên tem
Bảng dưới gom những cụm từ hay xuất hiện trên tem của cơ sở nhỏ, xếp theo mức cần thận trọng. Đây là công cụ rà soát, không phải danh sách cấm chính thức.
| Cụm từ | Vì sao có vấn đề | Hướng viết lại |
|---|---|---|
| Chữa, trị, khỏi, đặc trị | Là công dụng chữa bệnh, sản phẩm thông thường không được hứa | Bỏ hẳn; ghi thành phần và cách dùng |
| Phòng ngừa bệnh, tăng đề kháng | Tuyên bố tác động lên sức khoẻ | Bỏ; nếu là nhóm hàng có công dụng thì theo hồ sơ riêng |
| Giải độc, thanh lọc, đào thải | Ngầm hứa tác động lên cơ thể, khó chứng minh | Mô tả nguyên liệu và hương vị |
| Giảm cân, đốt mỡ, trắng da sau N ngày | Hứa kết quả có thời hạn, rất khó chứng minh | Bỏ; mô tả cảm giác khi dùng nếu có căn cứ |
| An toàn tuyệt đối, không tác dụng phụ | Không sản phẩm nào chứng minh được điều tuyệt đối | Ghi cảnh báo và đối tượng nên thận trọng |
| Tốt nhất, số một, ngon nhất | So sánh không có căn cứ | Bỏ; nói điều riêng của sản phẩm |
Có một nhóm hàng có thể ghi công dụng theo hồ sơ riêng, như thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, và nhóm đó có quy định ghi nhãn riêng rất chặt. Cơ sở nhỏ làm hàng thủ công hầu như không thuộc nhóm này; nếu bạn muốn đi theo hướng đó, hãy hỏi cơ quan quản lý chuyên ngành trước, đừng ghi trước rồi tính sau.
Thực phẩm thủ công: viết gì thay cho lời hứa
Thực phẩm của cơ sở nhỏ có rất nhiều điều đáng kể mà không cần đụng tới công dụng. Thay vì “trà atiso mát gan”, bạn có thể ghi “hoa atiso phơi và sấy tại xưởng, hái vào mùa”, kèm cách pha và hướng dẫn bảo quản. Thay vì “mật ong nguyên chất trị ho cho bé”, ghi “mật ong thu từ đàn ong nuôi ở vùng trồng cà phê” và một dòng cảnh báo về đối tượng không nên dùng theo khuyến cáo phổ biến của ngành y tế, nếu bạn có căn cứ.
Những điều nên đưa lên tem thay cho lời hứa: nguồn nguyên liệu, mùa vụ, cách chế biến, cách dùng, cách bảo quản, thành phần đầy đủ, chất có thể gây dị ứng. Những thông tin này vừa đúng tinh thần của nghị định là phản ánh bản chất hàng hoá, vừa giúp người mua chọn đúng thứ họ cần.
Nếu khách hàng hỏi trực tiếp “uống cái này có hết mất ngủ không”, câu trả lời phù hợp là sản phẩm là thực phẩm, không phải thuốc, và chuyện mất ngủ nên hỏi bác sĩ. Câu trả lời đó cũng nên là tinh thần của cả tem, trang bán hàng và lời tư vấn của nhân viên, để ba nơi không nói ba kiểu.
Mỹ phẩm, xà phòng và hoá phẩm làm tay
Mỹ phẩm handmade là nhóm hay ghi quá lời nhất vì cạnh tranh trên mạng xã hội rất gắt. Các câu “trị mụn”, “trị nám”, “mọc tóc”, “se khít lỗ chân lông vĩnh viễn” xuất hiện dày đặc. Mỹ phẩm theo bản chất là sản phẩm dùng bên ngoài để làm sạch, làm thơm, bảo vệ, giữ cho bộ phận cơ thể ở tình trạng tốt; nó không được giới thiệu như sản phẩm điều trị. Mỹ phẩm còn có thủ tục và quy định ghi nhãn riêng, bạn cần hỏi cơ quan quản lý chuyên ngành trước khi bán.
Cách viết an toàn hơn là mô tả chức năng thông thường của sản phẩm và trải nghiệm khi dùng: “xà phòng làm sạch da, tạo bọt mịn, mùi sả chanh nhẹ”. Thành phần ghi đầy đủ theo thứ tự quy định của nhóm hàng. Phần cảnh báo nên ghi rõ: tránh tiếp xúc mắt, thử trên vùng da nhỏ trước khi dùng, ngưng dùng nếu kích ứng.
Với nước rửa chén, nước lau sàn, chất tẩy tự pha bán ở chợ, lỗi quá lời thường là “an toàn tuyệt đối cho bé”, “không độc hại”. Hoá phẩm tẩy rửa luôn cần hướng dẫn và cảnh báo an toàn; viết “an toàn tuyệt đối” lên tem vừa không chứng minh được vừa khiến người dùng lơ là cất giữ. Hãy thay bằng dòng “để xa tầm tay trẻ em” và cách xử lý khi dính vào mắt theo khuyến cáo chung.
Những chữ nghe hiền nhưng cần căn cứ
“100% thiên nhiên”. Chỉ cần một thành phần không có trong tự nhiên, hoặc một chất được tạo qua phản ứng hoá học như xà phòng, câu này đã không đúng. Danh sách thành phần đầy đủ nói rõ hơn mọi tính từ.
“Nguyên chất”. Ngầm hiểu là không pha thêm gì. Nếu có thêm đường, muối, nước, hương liệu dù rất ít, câu này sai.
“Hữu cơ”. Là chữ gắn với chứng nhận theo tiêu chuẩn và quy định hiện hành. Chưa được chứng nhận thì không ghi, kể cả khi bạn thật sự không dùng phân bón hoá học. Có thể mô tả cách canh tác cụ thể mà không dùng chữ này.
“Không chất bảo quản”, “không phẩm màu”. Đúng sự thật thì có thể ghi, nhưng phải đúng với mọi nguyên liệu, kể cả nguyên liệu mua sẵn. Nước tương, bột ớt mua về có thể đã có chất bảo quản.
“Không hoá chất”. Mọi vật chất đều là hoá chất, nên câu này vô nghĩa và dễ gây hiểu nhầm. Nên bỏ hẳn.
Hình ảnh lá cây, chữ thập, bác sĩ. Hình ảnh cũng là một cách tuyên bố. Hình áo blouse trắng trên hũ kem gợi ý sản phẩm có tính y khoa dù câu chữ không nói.
Trang bán hàng, bài đăng và lời tư vấn phải nói cùng một giọng với tem
Nhiều cơ sở sửa tem rất kỹ nhưng để nguyên phần mô tả sản phẩm trên sàn thương mại điện tử, bài đăng ghim trên trang mạng xã hội, tin nhắn trả lời mẫu, và lời giới thiệu của người bán ở hội chợ. Người mua thì không phân biệt đâu là nhãn, đâu là quảng cáo: họ nghe nhân viên nói “uống cái này hết đau dạ dày” rồi mua hộp trà có tem rất đúng mực, và họ tin lời nhân viên.
Quảng cáo sản phẩm cũng có quy định riêng, và nhóm thực phẩm, mỹ phẩm thường bị soi kỹ ở phần lời lẽ. Bài này không đi vào quy định quảng cáo, nhưng nguyên tắc thực hành rất đơn giản: mọi câu chữ về sản phẩm, ở bất kỳ kênh nào, không nói nhiều hơn những gì tem được phép nói.
Cách làm là soạn một tờ “câu chữ chuẩn” cho từng mã hàng, gồm tên, mô tả ngắn, thành phần, cách dùng, cách bảo quản, cảnh báo, và vài câu trả lời mẫu cho những câu hỏi khách hay hỏi về sức khoẻ. Ví dụ giả định, khi khách hỏi “mẹ đang tiểu đường uống được không”, câu trả lời mẫu là nêu thành phần đường có trong sản phẩm và khuyên hỏi bác sĩ điều trị. Nhân viên mới, cộng tác viên bán hàng online, người đứng quầy hội chợ đều dùng chung tờ này.
Quy trình viết lại tem có lời lẽ quá đà
Khi đã nhận ra tem có vấn đề, làm theo thứ tự sau để sửa gọn trong một lần:
- In tem ra giấy, dùng bút đỏ gạch chân mọi cụm từ nói về tác động lên cơ thể và mọi chữ mang tính tuyệt đối.
- Với mỗi cụm gạch chân, hỏi: có giấy tờ nào chứng minh, và nhóm hàng này có được phép ghi không. Không có câu trả lời rõ ràng thì xoá.
- Lấp chỗ trống bằng thông tin kiểm chứng được: nguyên liệu, vùng, cách làm, cách dùng, cách bảo quản.
- Đối chiếu tem đã sửa với hồ sơ công bố hoặc hồ sơ theo quy định chuyên ngành, nếu sản phẩm thuộc nhóm có hồ sơ.
- Sửa luôn trang bán hàng online, bài đăng ghim, tờ rơi, câu tư vấn mẫu của nhân viên cho cùng một tinh thần.
- Lưu bản tem cũ và bản tem mới, ghi ngày áp dụng, để biết lô nào mang lời lẽ nào.
Bước sửa các kênh khác thường bị quên, nhưng người mua và người kiểm tra nhìn thấy cả tem lẫn trang bán. Tem sạch mà bài đăng vẫn ghi “đặc trị” thì vấn đề vẫn còn nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Ghi “theo kinh nghiệm dân gian” trước một công dụng thì có được không?
Thêm cụm “theo dân gian” không biến lời hứa công dụng thành mô tả. Người mua vẫn đọc ra ý sản phẩm có tác dụng đó. Với thực phẩm thông thường và mỹ phẩm, cách an toàn là không đưa công dụng chữa bệnh lên tem dưới bất kỳ hình thức diễn đạt nào.
Khách để lại nhận xét rằng uống trà xong ngủ ngon, có in nhận xét đó lên hộp được không?
Lời khách in lên bao bì vẫn là nội dung do cơ sở chọn đưa lên nhãn, nên vẫn là tuyên bố của cơ sở. Nhận xét nói về tác động lên sức khoẻ thì nên tránh, kể cả khi lời khách là thật.
Ghi “dùng tốt cho người ăn kiêng” có phải là công dụng không?
Câu này ngầm nói sản phẩm phù hợp một chế độ ăn, cần căn cứ cụ thể như thành phần dinh dưỡng. Nếu muốn nói, hãy ghi sự thật kiểm được, ví dụ không thêm đường, kèm thông tin dinh dưỡng có căn cứ, và để người mua tự quyết.
Sản phẩm của cơ sở khác cùng loại vẫn ghi “trị mụn” mà vẫn bán, sao mình phải bỏ?
Việc người khác ghi sai không làm cho cách ghi đó đúng. Tem là lời của chính cơ sở bạn với người mua, và bạn chịu trách nhiệm về nó. Một tem mô tả trung thực còn giúp bạn tránh phải sửa gấp khi bị nhắc.
Có cần nhờ người có chuyên môn đọc tem trước khi in không?
Với thực phẩm có yếu tố sức khoẻ, mỹ phẩm, hoá phẩm, nên hỏi cơ quan quản lý chuyên ngành hoặc người có chuyên môn về ghi nhãn. Với hàng thông thường, tự rà theo bảng trong bài thường đã loại được phần lớn lời lẽ quá đà.