Dịch nội dung cho nhãn phụ khác dịch tài liệu thông thường ở một điểm: bản dịch phải trung thành tuyệt đối với nhãn gốc, giữ đủ, giữ thứ tự và không được tự thêm ý. Thành phần dịch theo đúng thứ tự trên nhãn gốc, phụ gia giữ tên hoặc mã số quốc tế, chất gây dị ứng và cảnh báo không được lược, hướng dẫn sử dụng chuyển thành câu tiếng Việt ngắn, rõ, đọc là làm được.
Bài này dành cho người tự dịch nhãn ở cơ sở nhập khẩu nhỏ, hoặc người kiểm bản dịch do dịch vụ bên ngoài làm. Ngoài nguyên tắc, bài có bảng những cụm tiếng Anh hay bị dịch sai và một quy trình hai người dịch, soát đủ dùng cho cơ sở chỉ có vài nhân sự.
Vì sao dịch nhãn là việc dễ sai hơn người ta nghĩ
Nhãn sản phẩm là thứ văn bản nén. Mỗi chữ được nhà sản xuất cân nhắc vì liên quan tới an toàn và trách nhiệm pháp lý, nên một chữ dịch lệch có thể đổi nghĩa cả câu. "May contain nuts" và "contains nuts" khác nhau ở chỗ một bên là nguy cơ lẫn vết, một bên là thành phần có chủ ý. "For external use only" không phải lời khuyên mà là cảnh báo. Người dịch quen dịch văn bản thông thường hay muốn câu tiếng Việt mượt, và chính mong muốn đó dẫn tới việc lược chữ, gộp ý.
Một nguồn sai khác là dịch qua ngôn ngữ trung gian. Nhãn gốc tiếng Hàn được dịch sang tiếng Anh bằng công cụ dịch máy rồi mới sang tiếng Việt, mỗi bước mất một ít nghĩa. Công cụ dịch máy có thể dùng để hiểu nhanh ý chung, nhưng bản ghi lên nhãn phải được người đọc được ngôn ngữ gốc soát lại, hoặc đối chiếu với bản tiếng Anh chính thức do nhà sản xuất cung cấp.
Cuối cùng là áp lực chỗ trống. Tem phụ nhỏ, nội dung dài, người dịch có xu hướng rút gọn. Cách đúng là xử lý bằng thiết kế, ví dụ tem lớn hơn, tem gấp hoặc cỡ chữ hợp lý, chứ không cắt nội dung bắt buộc.
Thành phần: giữ thứ tự, giữ tên, giữ tỷ lệ
Giữ nguyên thứ tự. Danh sách thành phần trên nhãn gốc thường xếp theo khối lượng giảm dần. Thứ tự này mang thông tin, nên bản dịch phải theo đúng thứ tự, không xếp lại theo nhóm cho dễ đọc.
Giữ tỷ lệ phần trăm nếu có. Nhãn gốc ghi "sữa bột (12%)" thì nhãn phụ ghi đúng "sữa bột (12%)". Tỷ lệ của thành phần được nêu tên trong tên sản phẩm thường là điều người mua cần biết.
Thành phần ghép giữ ngoặc. Một thành phần gồm nhiều thành phần con, ví dụ "sô cô la (đường, bơ ca cao, bột ca cao)", phải giữ cấu trúc ngoặc để người đọc biết thành phần con thuộc thành phần nào.
Tên phụ gia giữ mã số hoặc tên quốc tế. Phụ gia thực phẩm thường có mã số quốc tế dạng chữ E hoặc INS kèm số. Nên ghi tên nhóm chức năng bằng tiếng Việt, ví dụ "chất nhũ hoá", kèm tên hoặc mã như trên nhãn gốc. Không tự đổi sang tên thông dụng nếu không chắc chúng là một chất.
Mỹ phẩm giữ tên INCI. Thành phần mỹ phẩm thường viết theo danh pháp quốc tế INCI. Danh pháp này là ngôn ngữ chung để tra cứu, nên giữ nguyên chữ Latinh, không phiên dịch từng tên hoá chất sang tiếng Việt.
Những cụm hay bị dịch sai trên nhãn
Bảng dưới gom các cụm tiếng Anh xuất hiện thường xuyên trên nhãn thực phẩm, mỹ phẩm, đồ gia dụng, kèm cách hiểu đúng. Đây là gợi ý dịch, khi gặp cách dùng khác thường hãy hỏi lại nhà sản xuất.
| Cụm trên nhãn gốc | Cách dịch dễ sai | Cách hiểu đúng |
|---|---|---|
| May contain traces of… | Có chứa… | Có thể chứa vết…: nguy cơ lẫn từ dây chuyền, không phải thành phần cho vào |
| Best before | Hạn sử dụng cuối cùng | Sử dụng tốt nhất trước ngày: mốc chất lượng tốt nhất |
| Use by | Nên dùng trước | Sử dụng trước ngày: mốc an toàn, quá ngày không dùng |
| Keep refrigerated after opening | Bảo quản lạnh | Sau khi mở phải bảo quản trong ngăn mát; trước khi mở theo điều kiện khác ghi trên nhãn |
| For external use only | Dùng ngoài da | Chỉ dùng ngoài, không được uống hoặc nuốt |
| Period after opening (biểu tượng hũ mở nắp kèm số và chữ M) | Hạn sử dụng 12 tháng | Dùng trong 12 tháng kể từ khi mở nắp; hạn của sản phẩm chưa mở là mốc khác |
| Not suitable for children under 3 years | Dành cho trẻ trên 3 tuổi | Không phù hợp cho trẻ dưới 3 tuổi: là cảnh báo, giữ giọng cảnh báo |
Điểm chung của các lỗi trong bảng là người dịch biến một câu cảnh báo hay giới hạn thành câu mô tả trung tính. Khi phân vân, chọn cách dịch giữ được mức độ nghiêm của câu gốc.
Chất gây dị ứng và cảnh báo: phần không được rút gọn
Người có cơ địa dị ứng đọc nhãn theo cách khác người bình thường: họ dò tìm đúng tên chất mình phải tránh. Vì vậy chất gây dị ứng trên nhãn gốc, dù được in đậm trong danh sách thành phần hay tách thành câu riêng, đều phải có mặt trong bản tiếng Việt với tên dễ nhận ra. "Lạc" hay "đậu phộng" nên giữ cách gọi phổ biến của người đọc; khi nhãn gốc dùng tên chung như "nuts" hoặc "tree nuts", dịch là "các loại hạt" và không tự liệt kê thêm loại hạt nhãn gốc không nói.
Cảnh báo an toàn của đồ gia dụng, hoá phẩm, đồ chơi cũng vậy. Câu "để xa tầm tay trẻ em", "không trộn với chất tẩy khác", "chi tiết nhỏ, có nguy cơ hóc" phải dịch đủ, đặt ở vị trí dễ thấy trên nhãn phụ. Biểu tượng cảnh báo quốc tế trên nhãn gốc có thể giữ nguyên, nhưng nên có chữ tiếng Việt đi kèm vì không phải ai cũng hiểu biểu tượng.
Nếu nhãn gốc có nhiều cảnh báo đến mức không vừa tem, cân nhắc tem gấp nhiều lớp hoặc tờ hướng dẫn tiếng Việt đi kèm theo phạm vi quy định cho phép với nhóm hàng đó. Lựa chọn nào cũng được, miễn không phải là bỏ bớt.
Hướng dẫn sử dụng và bảo quản: viết thành câu làm được
Chuyển thành câu mệnh lệnh ngắn. Hướng dẫn tiếng nước ngoài thường dài và nhiều mệnh đề. Bản tiếng Việt nên tách thành các bước ngắn, mỗi bước một động tác: "Lắc đều trước khi dùng", "Thoa một lớp mỏng lên vùng da sạch".
Giữ nguyên con số. Lượng dùng, thời gian, nhiệt độ phải đúng như nhãn gốc. Nhiệt độ ghi bằng độ F cần quy đổi sang độ C cẩn thận, ghi theo cách nhà sản xuất đã làm tròn nếu có sẵn bản độ C.
Không thêm lời khuyên riêng. Câu "dùng mỗi sáng để da sáng hơn" không có trên nhãn gốc thì không có trên nhãn phụ. Lời khuyên của người bán, nếu muốn, để ở tờ giới thiệu riêng và cũng phải tuân thủ quy định về quảng cáo.
Ghi rõ điều kiện trước và sau khi mở. Nhiều sản phẩm có hai điều kiện bảo quản khác nhau. Gộp chúng thành một câu chung là đẩy người dùng vào chỗ bảo quản sai.
Con số, đơn vị và ngày tháng: chỗ phải kiểm hai lần
Chữ dịch sai còn có thể đoán ra ý, con số sai thì không. Khối lượng, thể tích, nồng độ, nhiệt độ, thời gian sử dụng sau khi mở là những con số người dùng làm theo nguyên văn. Lỗi hay gặp nhất là nhầm dấu thập phân: nhiều nước châu Âu dùng dấu phẩy cho phần thập phân, trong khi nhãn tiếng Anh dùng dấu chấm. "1.5 l" và "1,5 l" là cùng một thể tích, nhưng "1.500 g" trên nhãn châu Âu là một nghìn năm trăm gam. Người dịch phải biết nhãn gốc theo quy ước nào trước khi chép số.
Đơn vị không thuộc hệ mét cần quy đổi thận trọng. Ounce khối lượng và fluid ounce thể tích là hai đơn vị khác nhau; độ F đổi sang độ C không phải phép cộng trừ đơn giản. Khi nhãn gốc đã in sẵn số theo hệ mét, lấy đúng con số đó thay vì tự tính lại. Khi phải tự quy đổi, ghi cách tính vào bảng đối chiếu để người soát kiểm được.
Ngày tháng là nhóm số gây nhiều phiền phức nhất vì mỗi nước một thứ tự. Phần này được bàn riêng trong bài về ngày sản xuất và hạn sử dụng của hàng nhập khẩu. Ở bước dịch, chỉ cần nhớ một nguyên tắc: không chép lại ngày cụ thể của một lô lên tem in sẵn, mà ghi chỉ dẫn vị trí và thứ tự đọc.
Quy trình dịch và soát hai người cho cơ sở nhỏ
Không cần đội dịch thuật, chỉ cần hai người và một bảng đối chiếu. Ví dụ giả định: một cửa hàng mỹ phẩm nhập khẩu ở phường Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ, có chủ cửa hàng và một nhân viên.
- Người thứ nhất chép lại toàn bộ nội dung nhãn gốc vào cột trái của bảng, mỗi dòng một ý, kể cả chữ nhỏ ở đáy hộp.
- Người thứ nhất dịch sang cột giữa, đánh dấu chỗ không chắc bằng dấu hỏi thay vì đoán.
- Người thứ hai đọc cột trái và cột giữa song song, không xem bản dịch trước, chỉ so từng dòng.
- Hai người thống nhất các chỗ đánh dấu; chỗ nào vẫn không chắc thì gửi câu hỏi cho nhà sản xuất bằng văn bản.
- Cột phải ghi nguồn của mọi nội dung bổ sung không có trên nhãn gốc.
- Bản dịch đã thống nhất được khoá lại, chuyển sang dàn trang; mọi sửa đổi sau đó phải quay về bảng đối chiếu.
Bảng đối chiếu ba cột này cũng là tài liệu chứng minh bản dịch có căn cứ khi cần giải trình. Nếu dữ liệu nhãn có thông tin nhạy cảm của đối tác, chỉ đưa vào công cụ dịch máy phần chữ trên bao bì, không đưa hợp đồng hay giá.
Câu hỏi thường gặp
Có được dùng công cụ dịch máy để dịch nhãn phụ không?
Có thể dùng để hiểu nhanh và làm bản nháp. Nhưng bản ghi lên nhãn phải được người hiểu ngôn ngữ gốc soát từng dòng, vì công cụ dịch máy hay làm mất sắc thái của cảnh báo và hay dịch sai tên thành phần chuyên môn.
Tên thành phần không có từ tiếng Việt tương ứng thì làm sao?
Giữ tên quốc tế bằng chữ Latinh như trên nhãn gốc, có thể kèm tên nhóm chức năng bằng tiếng Việt. Không tự đặt tên tiếng Việt mới vì người đọc và người kiểm sẽ không tra được đó là chất gì.
Nhãn gốc có cả tiếng Anh và tiếng Pháp khác nhau một chút thì dịch theo bản nào?
Chọn bản ngôn ngữ chính mà nhà sản xuất xác nhận là bản gốc, thường là ngôn ngữ của nước sản xuất. Khi hai bản lệch nhau về nội dung bắt buộc, hỏi nhà sản xuất bằng văn bản và lưu câu trả lời trước khi chốt bản dịch.
Có cần dịch phần câu chuyện thương hiệu in trên hộp không?
Phần giới thiệu thương hiệu, câu chuyện xuất xứ không phải nội dung bắt buộc nên không cần dịch. Nếu muốn dịch để khách đọc, giữ đúng nghĩa và không biến câu kể chuyện thành lời hứa công dụng.
Ký hiệu giặt là, ký hiệu tái chế có cần dịch không?
Các ký hiệu quốc tế có thể giữ nguyên. Với ký hiệu liên quan tới cách dùng và an toàn, nên kèm chú thích tiếng Việt ngắn để người không quen ký hiệu vẫn hiểu, ví dụ giặt nước lạnh hoặc không sấy.
Thành phần quá dài, tem phụ không đủ chỗ thì có được viết tắt không?
Không nên viết tắt tên thành phần vì người đọc không tra được. Cách xử lý là tăng kích thước tem, dùng tem gấp hoặc giảm khoảng trắng hợp lý, miễn chữ vẫn đọc rõ bằng mắt thường.