Thành phần trên nhãn mỹ phẩm thường được ghi theo danh pháp INCI — bộ tên gọi quốc tế thống nhất cho nguyên liệu mỹ phẩm — và xếp theo hàm lượng giảm dần, chất nhiều nhất đứng đầu. Người mua dị ứng một chất nào đó tra được ngay, người bán ở thị trường khác đọc cũng hiểu, và cơ quan quản lý so được với hồ sơ. Với người làm mỹ phẩm nhỏ, việc chuyển từ "dầu dừa, bơ hạt mỡ, sáp ong" sang đúng tên INCI là một trong những bước mất công nhất khi làm nhãn.
Bài này đi từ khái niệm INCI tới từng thao tác: tra tên chuẩn, tính hàm lượng từ công thức để xếp thứ tự, ghi hương liệu và tinh dầu, ghi chất tạo màu, rồi soát những lỗi hay gặp. Quy định cụ thể về cách ghi thành phần mỹ phẩm tại Việt Nam nằm trong quy định chuyên ngành hiện hành; những gì dưới đây là thông lệ phổ biến, bạn nên đối chiếu văn bản gốc trước khi in.
INCI là gì và vì sao nhãn mỹ phẩm không ghi tên thông thường
INCI là viết tắt của International Nomenclature of Cosmetic Ingredients, tức danh pháp quốc tế cho nguyên liệu mỹ phẩm. Mỗi nguyên liệu có một tên duy nhất: nước là Aqua (nhiều nhãn ghi Aqua/Water), glycerin là Glycerin, vitamin E dạng thường dùng là Tocopherol, sáp ong là Cera Alba. Với nguyên liệu gốc thực vật, tên INCI thường gồm tên khoa học của loài cây, đôi khi kèm tên thường trong ngoặc, rồi đến bộ phận và dạng: dầu dừa là Cocos Nucifera (Coconut) Oil, bơ hạt mỡ là Butyrospermum Parkii (Shea) Butter, dầu ô liu là Olea Europaea (Olive) Fruit Oil.
Lý do dùng tên chuẩn thay vì tên thông thường rất thực tế. Tên thông thường không thống nhất: "dầu hạnh nhân" có thể là dầu hạnh nhân ngọt hay hạnh nhân đắng, hai thứ khác nhau. Một người dị ứng với một chất cần nhìn thấy đúng chất đó, không phải một cái tên thơ mộng. Và khi sản phẩm đi qua nhiều tay — nhà cung cấp nguyên liệu, người làm, người kiểm tra — một bộ tên chung giúp không ai phải đoán.
Nguồn tra tên INCI đáng tin nhất là tài liệu kỹ thuật của chính nhà cung cấp nguyên liệu: phiếu thông số kỹ thuật hoặc phiếu an toàn hoá chất thường ghi tên INCI ngay ở dòng đầu. Khi mua nguyên liệu, hãy xin những giấy tờ này và lưu lại; đó vừa là nguồn tên chuẩn, vừa là hồ sơ cho sản phẩm. Đừng chép tên INCI từ nhãn của một sản phẩm khác, vì cùng là "dầu dừa" nhưng dạng phân đoạn hay dạng tinh luyện có thể mang tên khác.
Thứ tự thành phần: nhiều trước, ít sau, và ngưỡng một phần trăm
Nguyên tắc phổ biến là xếp thành phần theo khối lượng giảm dần tính tại thời điểm cho vào công thức. Thành phần chiếm phần lớn nhất đứng đầu — với kem dưỡng thường là nước, với son dưỡng thường là dầu hoặc bơ. Người đọc nhãn dựa vào thứ tự này để ước lượng: một chất "nổi tiếng" mà nằm gần cuối danh sách thì hàm lượng của nó rất thấp.
Thông lệ ở nhiều thị trường còn cho phép những thành phần có nồng độ dưới 1% được xếp theo thứ tự bất kỳ sau các thành phần từ 1% trở lên. Điều này giúp người làm không phải lộ chi tiết công thức ở phần đuôi, nơi thường là chất bảo quản, tinh dầu, vitamin, chất điều chỉnh độ pH. Việc áp dụng ngưỡng này trong quy định Việt Nam hiện hành cụ thể ra sao, bạn nên kiểm tra trong văn bản chuyên ngành mỹ phẩm.
Một chỗ hay nhầm: hỗn hợp nguyên liệu mua sẵn. Ví dụ bạn mua một chất nhũ hoá dạng hỗn hợp gồm hai thành phần, hoặc một dịch chiết thực vật ngâm trong glycerin. Trên nhãn, bạn không ghi tên thương mại của hỗn hợp mà ghi từng thành phần của nó, mỗi thành phần đặt vào đúng vị trí theo hàm lượng thực sau khi tính ra. Dịch chiết 5% ngâm trong glycerin theo tỉ lệ một phần dịch chiết, bốn phần glycerin thì thực chất đóng góp khoảng 1% dịch chiết và 4% glycerin vào công thức. Tài liệu của nhà cung cấp thường ghi tỉ lệ này; nếu không ghi, hãy hỏi.
Từ công thức tính bằng gam đến danh sách trên nhãn
Quy trình dưới đây dùng một công thức son dưỡng làm ví dụ giả định. Các con số chỉ để minh hoạ cách tính, không phải công thức khuyến nghị.
- Ghi công thức theo khối lượng cho một mẻ, ví dụ mẻ 200 g: dầu dừa 70 g, bơ hạt mỡ 60 g, sáp ong 50 g, dầu hạnh nhân ngọt 19 g, vitamin E 1 g.
- Đổi ra phần trăm bằng cách chia cho tổng khối lượng: 35%, 30%, 25%, 9,5% và 0,5%. Cộng lại phải đúng 100%; lệch là có chỗ ghi sai.
- Tách những nguyên liệu dạng hỗn hợp thành từng thành phần theo tỉ lệ nhà cung cấp ghi. Ví dụ nếu vitamin E bạn mua là tocopherol pha trong dầu hướng dương, phần dầu hướng dương cũng phải được ghi.
- Tra tên INCI của từng thành phần trên giấy tờ nhà cung cấp: Cocos Nucifera (Coconut) Oil, Butyrospermum Parkii (Shea) Butter, Cera Alba, Prunus Amygdalus Dulcis (Sweet Almond) Oil, Tocopherol.
- Xếp theo phần trăm giảm dần cho các thành phần từ 1% trở lên; các thành phần dưới 1% đặt phía sau.
- Viết thành một dòng, ngăn cách bằng dấu phẩy, bắt đầu bằng chữ "Thành phần:" hoặc "Ingredients:" kèm tiếng Việt.
- Đối chiếu ngược: đọc danh sách trên nhãn, mở sổ công thức, kiểm từng dòng một. Việc này nên do người khác làm, không phải người vừa gõ.
Lưu bảng tính này cùng ngày, số phiên bản công thức. Mỗi lần đổi công thức, bạn có ngay danh sách mới và biết nhãn cũ thuộc phiên bản nào. Khi có khách hỏi vì sao hai hũ mua cách nhau ba tháng ghi thành phần khác nhau, bạn trả lời được bằng giấy tờ.
Hương liệu, tinh dầu và những chất gây dị ứng nằm trong mùi thơm
Hương liệu tổng hợp hoặc hỗn hợp mùi mua sẵn thường được ghi gộp bằng một chữ: Parfum hoặc Fragrance. Lý do là công thức mùi là bí mật của nhà sản xuất mùi, và một hỗn hợp có thể gồm hàng chục chất. Tuy vậy, nhiều thị trường yêu cầu ghi riêng một số chất có khả năng gây dị ứng nằm trong mùi thơm khi chúng vượt ngưỡng nồng độ nhất định, ví dụ Limonene, Linalool, Geraniol, Citral, Citronellol, Eugenol. Danh sách và ngưỡng cụ thể thay đổi theo quy định của từng nơi; bạn nên đối chiếu quy định chuyên ngành mỹ phẩm hiện hành tại Việt Nam.
Người làm mỹ phẩm thiên nhiên hay nghĩ rằng dùng tinh dầu thật thì không dính chuyện này. Thực tế ngược lại: tinh dầu chính là nguồn tự nhiên của nhiều chất trong danh sách trên. Tinh dầu cam, chanh giàu Limonene; tinh dầu oải hương chứa nhiều Linalool và Linalyl Acetate; tinh dầu sả chanh giàu Citral; tinh dầu đinh hương giàu Eugenol. Tinh dầu được ghi bằng tên INCI riêng, ví dụ Lavandula Angustifolia (Lavender) Oil, và các chất gây dị ứng mà nó đóng góp vẫn có thể phải ghi riêng ở cuối danh sách.
Muốn biết một chai tinh dầu đóng góp bao nhiêu Limonene hay Linalool, bạn cần bảng thành phần từ nhà cung cấp, thường gọi là bảng chất gây dị ứng hoặc phiếu phân tích thành phần. Nhân phần trăm của chất đó trong tinh dầu với phần trăm tinh dầu trong công thức là ra nồng độ trong sản phẩm. Không có giấy tờ này thì đừng đoán; hãy hỏi lại nhà cung cấp hoặc đổi sang nguồn có đủ hồ sơ.
Chất tạo màu, nhũ và thành phần thay đổi theo mẻ
Chất tạo màu trong mỹ phẩm thường không ghi bằng tên thông thường mà bằng mã số Colour Index, viết tắt CI, kèm năm chữ số. Bảng dưới là vài ví dụ hay gặp trong son, xà phòng, phấn làm tay; bạn vẫn nên lấy mã đúng từ giấy tờ của nhà cung cấp.
| Chất tạo màu thường gọi | Cách ghi phổ biến trên nhãn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Titan dioxit (màu trắng) | CI 77891 | Hay dùng làm trắng, làm đục |
| Oxit sắt đỏ, vàng, đen | CI 77491, CI 77492, CI 77499 | Ba mã riêng cho ba màu |
| Mica (nhũ) | Mica hoặc CI 77019 | Nhũ ánh kim thường là mica phủ oxit |
| Ultramarine (xanh) | CI 77007 | Dùng nhiều trong xà phòng |
| Màu tổng hợp tan trong nước | Mã CI tương ứng của từng màu | Cần kiểm màu đó có được phép dùng cho vùng môi, mắt hay không |
Với một dòng sản phẩm có nhiều màu, ví dụ năm màu son dùng chung một nền, thông lệ quốc tế cho phép liệt kê tất cả chất tạo màu có thể có trong cả dòng, đặt sau ký hiệu "+/-" hoặc chữ "có thể chứa". Cách này giúp dùng chung một nhãn cho nhiều màu. Tuy nhiên, nếu bạn bán son, màu dùng cho vùng môi phải là màu được phép cho vùng đó; một số màu chỉ được dùng cho sản phẩm rửa trôi. Danh mục chất màu được phép là phần quy định chuyên ngành, cần đối chiếu trước khi chọn nguyên liệu, không phải đến lúc làm nhãn mới kiểm.
Có cần ghi kèm tên tiếng Việt cho từng thành phần không
Nghị định 43/2017/NĐ-CP yêu cầu nội dung bắt buộc trên nhãn phải được ghi bằng tiếng Việt, đồng thời có những trường hợp cho phép ghi bằng tên quốc tế hoặc tên khoa học khi không dịch được hoặc dịch ra làm sai nghĩa. Danh pháp INCI rơi vào vùng này: nhiều tên như Cetearyl Alcohol, Caprylic/Capric Triglyceride không có tên tiếng Việt thông dụng, dịch ra chỉ làm rối. Cách ghi cụ thể cho thành phần mỹ phẩm bạn nên đối chiếu quy định chuyên ngành và hỏi cơ quan quản lý khi làm hồ sơ.
Ở góc người dùng, việc thêm tên tiếng Việt cho những thành phần quen thuộc vẫn có ích, miễn là không làm danh sách khó đọc hơn. Một cách làm gọn là giữ danh sách INCI đầy đủ trên nhãn, và ở phần mô tả sản phẩm — trên hộp, trên thẻ treo hoặc trên trang bán hàng — viết thêm một câu bằng tiếng Việt: "Sản phẩm có bơ hạt mỡ, dầu dừa, sáp ong và tinh dầu oải hương." Câu này không thay cho danh sách thành phần, nhưng giúp người mua nắm nhanh.
Điều nên tránh là ghi hai danh sách lệch nhau: danh sách INCI đủ hai mươi chất, còn danh sách tiếng Việt chỉ có năm chất "đẹp", bỏ chất bảo quản và chất nhũ hoá. Người đọc sẽ hiểu nhầm rằng sản phẩm chỉ có năm chất. Nếu đã viết tiếng Việt, hoặc viết đủ, hoặc ghi rõ đó là các nguyên liệu nổi bật chứ không phải toàn bộ thành phần.
Mười lỗi hay gặp khi ghi thành phần và cách soát
Trước khi gửi nhãn đi in, hãy đọc danh sách thành phần với những câu hỏi dưới đây. Mỗi lỗi đều từng xuất hiện trên nhãn của cơ sở nhỏ, và đều sửa được trước khi in.
- Thiếu chất bảo quản hoặc chất nhũ hoá vì nghĩ chúng "không phải nguyên liệu chính".
- Ghi tên thương mại của hỗn hợp nguyên liệu thay vì từng thành phần trong hỗn hợp.
- Xếp sai thứ tự: chất tạo điểm nhấn được đưa lên đầu dù chỉ chiếm phần nhỏ.
- Không ghi nước, hoặc ghi "nước cất" trong khi nước là thành phần lớn nhất.
- Viết sai chính tả tên khoa học, ví dụ thiếu một chữ cái, khiến người tra không tìm thấy.
- Dùng tinh dầu nhưng bỏ sót các chất gây dị ứng mà tinh dầu đóng góp khi chúng vượt ngưỡng.
- Ghi màu bằng tên thông thường như "màu hồng" thay vì mã CI.
- Danh sách trên nhãn không khớp với hồ sơ công bố của sản phẩm.
- Đổi công thức nhưng còn tem cũ trong kho và vẫn dán tiếp.
- Cỡ chữ danh sách quá nhỏ, nằm trên nền họa tiết, không đọc được bằng mắt thường.
Hai lỗi cuối không thuộc chuyện tên gọi nhưng lại hay làm hỏng cả danh sách đúng. Một danh sách chính xác mà in chữ cỡ quá nhỏ trên nền giấy kraft sẫm màu thì về mặt sử dụng cũng như không có. Nếu nhãn chật, hãy giảm trang trí trước khi giảm cỡ chữ thành phần.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc dùng đúng tên INCI không hay ghi tiếng Việt cũng được?
Thông lệ phổ biến của nhãn mỹ phẩm là dùng danh pháp INCI, vì nhiều thành phần không có tên tiếng Việt thông dụng. Cách ghi cụ thể theo quy định Việt Nam bạn nên đối chiếu quy định chuyên ngành mỹ phẩm hiện hành và hỏi cơ quan quản lý khi làm hồ sơ.
Tra tên INCI của một nguyên liệu ở đâu cho đúng?
Nguồn tin cậy nhất là phiếu thông số kỹ thuật và phiếu an toàn của chính nhà cung cấp nguyên liệu bạn đang dùng. Cùng một loại dầu nhưng dạng tinh luyện, dạng phân đoạn có thể mang tên khác, nên không nên chép từ nhãn sản phẩm khác.
Chất bảo quản dùng rất ít có cần ghi không?
Có. Mọi thành phần có trong sản phẩm đều phải có mặt trong danh sách, kể cả khi chỉ chiếm một phần rất nhỏ. Chất bảo quản còn là thông tin người dị ứng đặc biệt cần, nên bỏ sót nó là lỗi nặng hơn bỏ sót một loại dầu.
Dùng tinh dầu thiên nhiên thì có phải ghi Limonene, Linalool không?
Có thể phải ghi. Tinh dầu là nguồn tự nhiên của nhiều chất gây dị ứng hương liệu, và nhiều quy định yêu cầu ghi riêng khi chúng vượt ngưỡng. Bạn cần bảng thành phần chất gây dị ứng từ nhà cung cấp để tính, rồi đối chiếu ngưỡng trong quy định hiện hành.
Một dòng son năm màu có dùng chung một nhãn thành phần được không?
Thông lệ quốc tế cho phép liệt kê tất cả chất tạo màu có thể có trong cả dòng sau ký hiệu "+/-" hoặc chữ "có thể chứa". Bạn vẫn nên kiểm cách áp dụng theo quy định Việt Nam và bảo đảm mọi màu đều được phép dùng cho vùng môi.
Nước dùng trong công thức là nước cất hay nước tinh khiết thì ghi thế nào?
Trong danh sách INCI, nước thường được ghi là Aqua hoặc Aqua/Water, không phân biệt cách làm sạch nước. Chất lượng nước là chuyện của quy trình sản xuất và hồ sơ nội bộ, không phải tên gọi trên nhãn.