Biểu tượng trên nhãn mỹ phẩm và đồ gia dụng là cách nói nhanh một thông tin — hạn dùng sau khi mở, loại vật liệu, cách thải bỏ, mức an toàn điện, sự phù hợp với quy chuẩn — nhưng mỗi biểu tượng chỉ được in khi thông tin nó mang là đúng với sản phẩm, và nó bổ sung chứ không thay cho nội dung bắt buộc bằng tiếng Việt. Một số biểu tượng là dấu chứng nhận hay dấu hợp quy, chỉ được dùng sau khi hoàn thành thủ tục; in chúng cho "đẹp nhãn" là ghi sai thông tin.
Nghị định 43/2017/NĐ-CP và Nghị định 111/2021/NĐ-CP quy định nội dung bắt buộc phải ghi bằng tiếng Việt; biểu tượng là phần hỗ trợ. Bài này đi qua những biểu tượng người làm hàng nhỏ hay gặp nhất, chia theo nhóm, và chỉ ra ranh giới giữa biểu tượng thông tin tự in được và biểu tượng chỉ dùng khi được cấp.
Biểu tượng bổ sung cho chữ, không thay chữ
Người làm nhãn thích biểu tượng vì chúng gọn và trông chuyên nghiệp: một hình chiếc hũ thay cho cả câu "dùng trong 12 tháng sau khi mở", một hình ngọn lửa thay cho câu cảnh báo dễ cháy. Nhưng không phải người dùng nào cũng hiểu biểu tượng. Người lớn tuổi, người mới mua lần đầu, người ở vùng ít tiếp xúc hàng nhập khẩu có thể không biết hình bàn tay chỉ vào cuốn sách nghĩa là gì.
Vì vậy nguyên tắc an toàn là: nội dung bắt buộc luôn có bằng chữ tiếng Việt, biểu tượng đi kèm để nhận nhanh. Cảnh báo cháy vẫn cần câu chữ; hạn dùng sau khi mở vẫn nên có giải thích ngắn ở đâu đó trên bao bì nếu nhãn đủ chỗ. Biểu tượng tốt nhất là biểu tượng đặt cạnh dòng chữ mà nó minh hoạ.
Biểu tượng cũng có ba loại khác nhau về quyền sử dụng. Loại thứ nhất là biểu tượng thông tin, ai cũng in được miễn là đúng sự thật, như hũ mở nắp, mã nhựa. Loại thứ hai là biểu tượng gắn với phân loại theo quy định, như biểu tượng nguy hiểm hoá chất, chỉ in khi sản phẩm được phân loại tương ứng. Loại thứ ba là dấu chứng nhận, dấu hợp quy, chỉ in khi đã được cấp hoặc đã hoàn thành thủ tục. Nhầm giữa ba loại này là nguồn gốc của nhiều nhãn sai.
Biểu tượng hay gặp trên nhãn mỹ phẩm
Bảng dưới gom các biểu tượng thường thấy trên mỹ phẩm và sản phẩm chăm sóc cá nhân, ý nghĩa và điều kiện in. Hình dạng chính xác của từng biểu tượng có thể khác nhau đôi chút giữa các nhà thiết kế.
| Biểu tượng | Ý nghĩa | Khi nào được in |
|---|---|---|
| Hũ mở nắp kèm số và chữ M | Dùng trong số tháng đó sau khi mở lần đầu | Khi con số có căn cứ từ theo dõi, thử nghiệm sản phẩm |
| Bàn tay chỉ vào cuốn sách mở | Xem thông tin trong tài liệu, tờ hướng dẫn kèm theo | Khi thật sự có tài liệu kèm theo mang nội dung đó |
| Đồng hồ cát | Dùng tốt nhất trước ngày ghi bên cạnh | Đi kèm một ngày cụ thể |
| Chữ e nhỏ cạnh định lượng | Định lượng theo hệ thống đóng gói của thị trường châu Âu | Chỉ có ý nghĩa với hàng đáp ứng hệ thống đó |
| Biểu tượng chứng nhận không thử nghiệm trên động vật, thuần chay, hữu cơ | Sản phẩm đã được một tổ chức đánh giá theo tiêu chí riêng | Chỉ khi được tổ chức đó cấp quyền sử dụng |
Hai dòng cuối hay bị dùng sai nhất ở mỹ phẩm handmade. Chữ e nhỏ thường được chép từ nhãn hàng châu Âu mà không biết nghĩa; nếu sản phẩm của bạn không theo hệ thống đóng gói đó, biểu tượng này không nói được gì và nên bỏ. Biểu tượng hình chú thỏ hay chiếc lá của các tổ chức chứng nhận là tài sản của họ; dùng mà chưa được cấp là sai, kể cả khi bạn thật sự không thử nghiệm trên động vật.
Biểu tượng vật liệu, tái chế và thải bỏ
Vòng ba mũi tên khép kín. Biểu tượng vòng tròn ba mũi tên đuổi nhau cho biết bao bì có thể tái chế, hoặc khi kèm phần trăm ở giữa, cho biết bao bì có chứa vật liệu tái chế với tỉ lệ đó. "Có thể tái chế" về mặt vật liệu không có nghĩa là ở địa phương của người mua có nơi thu gom tái chế loại đó.
Tam giác mũi tên có số. Đây là mã nhận diện loại nhựa từ 1 đến 7, giúp phân loại khi thu gom. Mã nhựa chỉ cho biết vật liệu, không nói gì về độ an toàn với thực phẩm hay khả năng chịu nhiệt. Nếu bao bì của bạn có mã sẵn do nhà sản xuất chai, hũ đúc vào, nhãn không cần in lại.
Vòng tròn hai mũi tên lồng vào nhau. Biểu tượng này thường bị hiểu nhầm là "tái chế", nhưng ở một số nước châu Âu nó cho biết nhà sản xuất đã tham gia một hệ thống thu gom bao bì. Hàng sản xuất cho thị trường trong nước không có lý do để in biểu tượng này.
Người bỏ rác vào thùng. Hình người cầm vật bỏ vào thùng rác là lời nhắc chung về giữ vệ sinh, không gắn với chứng nhận nào. In được, nhưng nó không thay cho hướng dẫn phân loại cụ thể nếu bạn muốn khách thải bỏ bao bì đúng cách.
Biểu tượng cho đồ bếp và đồ dùng tiếp xúc thực phẩm
Trên đồ dùng nhà bếp có một nhóm biểu tượng chỉ cách dùng: hình chiếc ly và chiếc nĩa cho biết vật liệu dùng được cho thực phẩm; hình hộp có sóng lượn cho biết dùng được lò vi sóng; hình đĩa trong giọt nước cho biết rửa được bằng máy rửa chén; hình bông tuyết cho biết dùng được trong tủ đông. Hình ly và nĩa có quy định ở thị trường châu Âu; các biểu tượng còn lại phần nhiều là quy ước của ngành, hình dạng khác nhau giữa các hãng.
Với người làm hàng nhỏ, câu hỏi chính không phải vẽ biểu tượng thế nào mà là có căn cứ để in hay không. Biểu tượng ly và nĩa nói rằng vật liệu phù hợp tiếp xúc thực phẩm; bạn cần giấy tờ của nhà cung cấp vật liệu hoặc kết quả thử nghiệm để đứng sau lời nói đó. Biểu tượng lò vi sóng và máy rửa chén cần dựa vào giới hạn nhiệt và độ bền của vật liệu, không dựa vào cảm nhận "chắc được".
Nếu sản phẩm có nhiều bộ phận khác chất liệu, biểu tượng nên đi cùng chữ chỉ rõ bộ phận: "thân hộp" đặt cạnh biểu tượng lò vi sóng, "nắp: không dùng lò vi sóng" bằng chữ bên dưới. Một biểu tượng đặt chung cho cả sản phẩm khi chỉ đúng với một bộ phận là cách gây hiểu nhầm phổ biến nhất ở nhóm này.
Biểu tượng điện và dấu phù hợp quy chuẩn trên đồ điện nhỏ
Đồ điện gia dụng nhỏ mà cơ sở thủ công hay làm — đèn ngủ gỗ, đèn trang trí, máy khuếch tán tinh dầu lắp ráp lại — thuộc nhóm có quy chuẩn kỹ thuật về an toàn điện. Nhãn của chúng cần có thông số kỹ thuật như điện áp, tần số, công suất, cùng cảnh báo và hướng dẫn sử dụng theo phụ lục nghị định. Nếu sản phẩm thuộc phạm vi quy chuẩn, nó phải được đánh giá và công bố hợp quy trước khi lưu thông; thủ tục cụ thể bạn hỏi cơ quan quản lý.
Một số biểu tượng điện thường gặp: hai hình vuông lồng nhau cho biết thiết bị cách điện kép, không cần nối đất; thùng rác có bánh xe bị gạch chéo cho biết không được vứt thiết bị chung với rác sinh hoạt mà phải thu gom riêng; dấu CE cho biết nhà sản xuất tuyên bố sản phẩm đáp ứng các yêu cầu của châu Âu; dấu CR là dấu hợp quy của Việt Nam. Biểu tượng cách điện kép là mô tả kỹ thuật, chỉ in khi thiết kế thật sự đáp ứng; nó không phải hình trang trí.
Hai dấu CE và CR là chỗ dễ sai nhất. Dấu CE gắn với quy trình đánh giá theo yêu cầu của châu Âu, không phải dấu tự do; tự in lên đèn ngủ làm tay khi chưa qua quy trình đó là ghi sai thông tin. Dấu CR chỉ được gắn sau khi sản phẩm đã được công bố hợp quy theo quy chuẩn tương ứng. Một sản phẩm có CE vẫn có thể cần thủ tục hợp quy trong nước. Với linh kiện mua sẵn như bộ dây điện, công tắc, đui đèn, việc linh kiện có dấu không có nghĩa là thành phẩm bạn lắp ráp cũng có dấu.
Đặt biểu tượng lên nhãn: các bước cho đúng và đọc được
Khi đã chắc một biểu tượng có căn cứ để in, việc còn lại là đặt nó sao cho người dùng thấy và hiểu. Quy trình gọn cho cơ sở nhỏ:
- Liệt kê mọi biểu tượng định in, mỗi biểu tượng ghi kèm căn cứ: con số từ thử nghiệm nào, giấy tờ nhà cung cấp nào, giấy chứng nhận nào.
- Loại bỏ những biểu tượng không có căn cứ hoặc không có ý nghĩa với thị trường bạn bán.
- Với biểu tượng chứng nhận, lấy tệp gốc và quy định sử dụng từ chính tổ chức cấp; không tự vẽ lại, không đổi màu, không bóp méo.
- Đặt mỗi biểu tượng cạnh dòng chữ mà nó minh hoạ, ví dụ biểu tượng hũ mở nắp cạnh ô hạn sử dụng.
- Giữ cỡ biểu tượng đủ lớn để nhận ra chi tiết bên trong, như con số trong hũ mở nắp hay số trong tam giác mã nhựa.
- In thử, dán lên sản phẩm thật, nhờ một người chưa từng thấy sản phẩm đọc và nói lại ý nghĩa từng biểu tượng. Biểu tượng nào họ không hiểu thì thêm chữ giải thích.
Bước cuối là bước hay bị bỏ, vì người làm nhãn đã quá quen với biểu tượng của mình. Một người ngoài đọc thử trong hai phút sẽ chỉ ra những chỗ mà bạn không thể tự thấy, và cho biết nhãn có đang nói đúng điều bạn muốn nói hay không.
Câu hỏi thường gặp
Biểu tượng hũ mở nắp có thay được dòng hạn sử dụng không?
Không. Hạn sử dụng tính từ ngày sản xuất và hạn sau khi mở nắp là hai thông tin khác nhau. Biểu tượng hũ mở nắp chỉ nói thời gian dùng sau khi mở; hạn sử dụng vẫn cần ghi bằng ngày cụ thể theo quy định.
Tự in dấu CE lên đèn ngủ làm tay có được không?
Không nên. Dấu CE gắn với quy trình đánh giá theo yêu cầu của châu Âu và không thay thủ tục hợp quy trong nước. In dấu khi chưa qua quy trình là ghi sai thông tin về sản phẩm, kể cả khi linh kiện bên trong có dấu.
Biểu tượng tái chế có nghĩa là khách có thể bỏ vào thùng tái chế không?
Nó cho biết vật liệu có thể tái chế, nhưng việc địa phương có thu gom loại vật liệu đó hay không là chuyện khác. Nếu muốn khách thải bỏ đúng cách, hãy thêm một câu hướng dẫn phân loại ngắn bằng chữ.
In biểu tượng chú thỏ khi sản phẩm không thử nghiệm trên động vật có sao không?
Các biểu tượng chú thỏ phổ biến là dấu chứng nhận của tổ chức cụ thể, chỉ được dùng khi được cấp quyền. Nếu chưa được cấp, bạn chỉ nên mô tả sự thật bằng lời và có hồ sơ chứng minh, không dùng hình giống dấu chứng nhận.
Mã nhựa trên đáy chai có cần in lại trên nhãn không?
Thường không cần nếu nhà sản xuất chai đã đúc mã vào đáy. Mã nhựa chỉ cho biết loại vật liệu để phân loại khi thu gom, không thay cho thông tin về giới hạn nhiệt hay độ an toàn với thực phẩm.
Có cần giải thích ý nghĩa biểu tượng trên nhãn không?
Nên có khi biểu tượng mang thông tin an toàn hoặc khi khách hàng của bạn ít quen biểu tượng. Cách gọn nhất là đặt biểu tượng cạnh dòng chữ tiếng Việt mà nó minh hoạ, thay vì để biểu tượng đứng một mình.