Một bố cục tem nhãn tốt chia thông tin thành ba tầng: tầng nhận diện cho biết đây là sản phẩm gì, tầng lựa chọn giúp khách quyết định mua, và tầng tra cứu chứa các nội dung bắt buộc. Mỗi tầng có chỗ riêng, cỡ chữ riêng, và mắt người đọc đi qua chúng theo đúng thứ tự đó.
Khi tem có cả mặt trước và mặt sau, tầng nhận diện nằm ở mặt trước, tầng tra cứu dồn về một khối gọn ở mặt sau. Bài này chỉ cách chia tầng, cách dựng khối thông tin, cách dùng lưới và khoảng trắng để tem nhỏ vẫn thoáng. Câu chuyện định vị thương hiệu, chọn câu khẩu hiệu hay tạo khác biệt trên kệ là việc của người làm thương hiệu, không bàn ở đây.
Ba tầng thông tin và chỗ của từng tầng
Trước khi kéo bất kỳ ô chữ nào lên trang, xếp toàn bộ nội dung trong tệp chữ vào ba tầng dưới đây. Việc này mất mười phút nhưng quyết định gần hết bố cục.
| Tầng | Gồm những gì | Nằm ở đâu | Đọc trong bao lâu |
|---|---|---|---|
| Nhận diện | Tên loại sản phẩm, tên riêng, hình hoặc màu đặc trưng | Giữa mặt trước, chiếm phần lớn diện tích | Một đến ba giây, từ khoảng cách đứng trước kệ |
| Lựa chọn | Hương vị, biến thể, định lượng, một hai đặc điểm thật của sản phẩm | Mặt trước, dưới hoặc cạnh tên | Vài giây khi khách cầm lên |
| Tra cứu | Thành phần, hướng dẫn sử dụng và bảo quản, cảnh báo, tên và địa chỉ cơ sở, xuất xứ, ngày sản xuất, hạn sử dụng, số lô | Một khối liền ở mặt sau hoặc mặt bên | Khi khách cần tra, khi người kiểm tra soát |
Định lượng là trường hợp đặc biệt: khách thường muốn thấy nó ngay khi so sánh hai sản phẩm, nên đặt ở mặt trước là cách phổ biến. Việc nội dung nào bắt buộc phải nằm ở mặt nào, nếu có, cần đối chiếu Nghị định 43/2017/NĐ-CP và Nghị định 111/2021/NĐ-CP cùng quy định chuyên ngành của nhóm hàng; bài này chỉ bàn ở góc đọc được và dễ tìm.
Mặt trước: một điểm nhìn, không phải mười
Mắt người khi nhìn một vật nhỏ sẽ dừng ở chỗ lớn nhất, đậm nhất hoặc tương phản nhất trước tiên. Trên mặt trước, chỗ đó phải là thứ trả lời câu "đây là gì". Nếu bạn đặt một hình minh hoạ rất to, một tên riêng rất to và một dải màu rất đậm cùng lúc, mắt sẽ nhảy qua lại và khách không nhớ được gì.
Cách làm thực tế: chọn một yếu tố làm điểm nhìn chính, cho nó lớn gấp rõ rệt các yếu tố còn lại. Yếu tố thứ hai có thể là tên loại hàng hoặc hương vị, cỡ nhỏ hơn khoảng một nửa. Mọi thứ còn lại nhỏ hơn nữa. Khi nhìn bản in thử từ xa, nheo mắt lại: bạn chỉ nên thấy một mảng nổi lên, không phải ba bốn mảng ngang nhau.
Một lỗi rất hay gặp ở tem cơ sở nhỏ là đưa quá nhiều lời giới thiệu lên mặt trước: "nguyên liệu tuyển chọn", "công thức gia truyền", "không phẩm màu", "đóng gói cẩn thận". Mỗi câu chiếm một dòng và làm mặt trước thành tờ rơi. Giữ lại một đặc điểm thật, có căn cứ, khách quan tâm nhất; còn lại để mặt sau hoặc bỏ. Với những câu như "không chất bảo quản" hay "thiên nhiên", cần chắc là đúng với sản phẩm và với quy định về cách ghi; các mục nhãn thực phẩm và nhãn mỹ phẩm trên trang có bàn riêng.
Mặt trước cũng không phải chỗ cho địa chỉ đầy đủ, số giấy chứng nhận hay danh sách thành phần dài. Những thứ đó quan trọng, nhưng là để tra, không phải để nhận diện.
Mặt sau: dựng khối tra cứu theo thứ tự cố định
Khối tra cứu nên có thứ tự giống nhau trên mọi sản phẩm của bạn, để người mua quen và người kiểm tra tìm nhanh. Một thứ tự dễ dùng cho phần lớn hàng tiêu dùng nhỏ:
- Tên sản phẩm nhắc lại ở đầu khối, cỡ vừa, để khi tem mặt sau bị chụp riêng hay tách riêng vẫn biết là của sản phẩm nào.
- Thành phần, viết thành đoạn liền, ngăn bằng dấu phẩy, theo đúng thứ tự mà quy định của nhóm hàng yêu cầu.
- Hướng dẫn sử dụng và hướng dẫn bảo quản, mỗi thứ một hai câu ngắn.
- Thông tin cảnh báo, nếu nhóm hàng có, đặt tách riêng và có thể in đậm để không lẫn vào hướng dẫn.
- Tên và địa chỉ của tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm về hàng hoá; xuất xứ hàng hoá.
- Ô ngày sản xuất, hạn sử dụng, số lô ở cuối khối, khung rõ ràng, đủ rộng cho cách ghi bạn sẽ dùng.
Mỗi phần có một nhãn đầu dòng in đậm như "Thành phần:", "Bảo quản:" để mắt dò nhanh. Đừng căn giữa cả khối; chữ căn trái dễ đọc hơn nhiều khi có nhiều dòng. Nếu tem quá nhỏ để chứa hết, đó là chuyện của quy định về nhãn có diện tích hạn chế, có bài riêng ở mục nội dung bắt buộc; đừng giải quyết bằng cách thu chữ xuống mức không đọc được.
Dùng lưới để tem nhỏ vẫn ngay hàng
Lưới là vài đường dọc và ngang vô hình chia tem thành các cột và hàng. Mọi khối chữ, hình, ô ngày tháng đều bám vào các đường đó. Nghe có vẻ là chuyện của dân thiết kế chuyên nghiệp, nhưng với tem nhỏ, lưới là cách nhanh nhất để mọi thứ trông ngăn nắp mà không cần năng khiếu.
Với tem chữ nhật nhỏ, lưới hai cột thường đủ: cột trái rộng cho thành phần và hướng dẫn, cột phải hẹp cho tên cơ sở và ô ngày tháng. Với tem dài quấn quanh chai, có thể chia ba cột tương ứng với ba mặt mà khách nhìn khi xoay chai: cột giữa là mặt trước, hai cột bên là thông tin. Với tem tròn, lưới là các vòng đồng tâm thay vì cột.
Khoảng cách giữa các cột và giữa các khối nên bằng nhau trên cả tem. Khi bạn dùng một khoảng cố định, chẳng hạn bằng chiều cao một dòng chữ thông tin, cho mọi khoảng hở, tem tự nhiên có nhịp và trông có chủ đích. Khi mỗi chỗ một khoảng, tem trông như được ghép từ nhiều nơi.
Phần mềm thiết kế nào cũng có chức năng đường gióng và căn lề theo đối tượng. Dựng lưới bằng đường gióng trước, khoá chúng lại, rồi mới đặt nội dung. Khi phải làm tem cho sản phẩm thứ hai, thứ ba, bạn dùng lại đúng lưới đó và cả dòng sản phẩm sẽ có hình hài nhất quán.
Khoảng trắng không phải là chỗ bỏ phí
Khoảng trắng tách các tầng. Một dải trống giữa khối nhận diện và khối thông tin giúp mắt hiểu đây là hai việc khác nhau, thay vì phải dùng thêm đường kẻ hay khung viền.
Khoảng trắng quanh tên làm tên to hơn. Một tên sản phẩm cỡ vừa có khoảng thoáng xung quanh thường nổi hơn một tên cỡ lớn bị chèn sát hình và chữ khác.
Khoảng cách dòng quyết định chữ nhỏ có đọc được không. Khối thành phần với chữ nhỏ mà dòng sát nhau sẽ thành một mảng xám. Nới khoảng cách dòng thêm một chút thường giúp nhiều hơn tăng cỡ chữ lên nửa điểm.
Mép tem cần một vùng trống. Chữ sát mép dễ bị cắt lệch vào, bị bong mép làm mất chữ, hoặc nằm đúng chỗ cong khi dán lên hũ. Giữ mọi chữ bắt buộc trong vùng an toàn cách mép.
Khi thiếu chỗ, bớt chữ trước, bớt khoảng trắng sau. Cắt những câu giới thiệu không bắt buộc, gộp các câu hướng dẫn trùng ý. Chỉ khi đã bớt hết phần không cần thiết mà vẫn chật, mới tính tăng khổ tem hoặc thêm tem.
Kiểm bố cục bằng bốn phép thử nhanh
Sau khi dựng xong, in ra ở tỉ lệ thật và làm bốn phép thử sau. Không cần ai chuyên môn, chỉ cần vài người chưa từng thấy sản phẩm.
- Phép thử ba giây: đưa sản phẩm cho một người trong ba giây rồi cất đi, hỏi đó là sản phẩm gì, vị gì. Nếu họ trả lời sai, tầng nhận diện chưa đủ rõ.
- Phép thử tìm thông tin: yêu cầu một người tìm hạn sử dụng và tên cơ sở sản xuất, bấm giờ. Nếu mất quá lâu hoặc phải xoay sản phẩm nhiều vòng, khối tra cứu đang bị chia vụn.
- Phép thử đen trắng: in bản đen trắng hoặc chuyển ảnh chụp sang thang xám. Nếu tên sản phẩm chìm vào nền, độ tương phản đang dựa vào màu chứ không dựa vào độ sáng tối, và sẽ khó đọc dưới ánh đèn yếu.
- Phép thử so cặp: đặt hai sản phẩm khác hương vị cạnh nhau. Người nhìn phải phân biệt được ngay, nhưng vẫn thấy chúng cùng một nhà.
Ghi kết quả từng phép thử, sửa, rồi thử lại với người khác. Hai vòng thử là đủ cho phần lớn tem của cơ sở nhỏ. Việc này tốn ít hơn một buổi chiều nhưng thường tiết kiệm được một lần in lại.
Ví dụ giả định: sắp lại tem hũ mắm ruốc
Ví dụ giả định: cơ sở Mắm Ruốc Bà Năm ở một phường của thành phố Huế có tem tròn đường kính 6 cm dán nắp và tem chữ nhật quấn thân hũ. Bản cũ để tên cơ sở to nhất ở giữa, chữ "mắm ruốc xào sả ớt" nhỏ ở dưới, mặt thân hũ là một đoạn giới thiệu dài về nghề làm mắm của gia đình, còn thành phần và hạn sử dụng nằm ở mép, một nửa bị khuất sau đường nối tem.
Bản sắp lại đổi thứ tự tầng: tem nắp chỉ còn tên loại hàng "Mắm ruốc xào sả ớt" lớn, tên cơ sở nhỏ hơn bên dưới, một dải màu theo vị cay. Tem thân hũ chia ba cột theo lưới: cột giữa nhắc lại tên và định lượng, cột phải là khối tra cứu đầy đủ theo thứ tự cố định, cột trái là hai câu giới thiệu ngắn còn giữ lại và hướng dẫn bảo quản sau khi mở. Ô ngày sản xuất và hạn sử dụng có khung riêng ở góc dưới cột phải, cách mép đủ xa để không rơi vào chỗ nối.
Không có chữ nào bị thu nhỏ hơn bản cũ; chỗ trống có được là nhờ bỏ phần lời giới thiệu lặp ý. Đây là điều thường thấy: phần lớn tem chật không thiếu diện tích mà thừa chữ không cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Tem chỉ có một mặt thì sắp xếp ba tầng thông tin thế nào?
Chia tem theo chiều dọc hoặc chiều ngang: phần lớn hơn cho tầng nhận diện và lựa chọn, phần nhỏ hơn cho khối tra cứu gom liền một chỗ. Dùng một dải khoảng trắng hoặc một đường mảnh để tách hai phần, giữ khối tra cứu căn trái.
Có nên đóng khung khối thông tin ở mặt sau không?
Một khung mảnh hoặc nền màu nhạt giúp khối thông tin dễ tìm, nhất là trên bao bì nhiều hình. Nhưng nếu khung làm chữ chật hơn hoặc nền làm giảm tương phản, hãy dùng khoảng trắng để tách thay vì khung.
Chữ nước ngoài trên tem nên đặt ở đâu?
Đặt sau hoặc dưới phần tiếng Việt tương ứng, cỡ chữ không lớn hơn tiếng Việt. Nghị định 43/2017/NĐ-CP có quy định về ngôn ngữ trình bày nhãn, nên trước khi in hãy đối chiếu phần này trong văn bản gốc.
Có bắt buộc căn trái khối thành phần không?
Không có yêu cầu thiết kế nào bắt buộc kiểu căn chữ, nhưng căn trái giúp mắt dò dòng dễ nhất khi đoạn chữ dài. Căn giữa chỉ hợp với vài dòng ngắn như tên và định lượng ở mặt trước.
Làm sao để tem các sản phẩm khác nhau trông cùng một dòng?
Dùng chung một lưới, chung vị trí cho tên, chung thứ tự khối tra cứu và chung bộ phông chữ. Chỉ thay màu nhấn, tên hương vị và nội dung riêng. Bài về tem nhiều phiên bản trong mục này hướng dẫn chi tiết cách dựng khung chung.