Phông chữ cho tem nhãn phải qua ba cửa trước khi tính tới chuyện đẹp: hiển thị đúng mọi dấu tiếng Việt, đọc rõ ở cỡ nhỏ, và có giấy phép cho phép dùng trên sản phẩm bán ra. Phông trượt một trong ba cửa thì dù đẹp đến đâu cũng không nên dùng cho tem.
Phần lớn tem nhãn của cơ sở nhỏ chỉ cần hai phông: một phông có cá tính cho tên sản phẩm và một phông thật dễ đọc cho khối thông tin. Bài này đi qua cách kiểm từng cửa, cách ghép cặp phông, và những lỗi dấu tiếng Việt hay gặp khi file đi từ máy này sang máy khác hoặc sang nhà in.
Cửa thứ nhất: phông có đủ dấu tiếng Việt thật không
Nhiều phông được giới thiệu là "hỗ trợ tiếng Việt" nhưng thực tế chỉ có một phần ký tự, hoặc có đủ ký tự nhưng dấu đặt lệch, dấu chồng đè lên nhau. Khi gặp ký tự thiếu, phần mềm thiết kế thường tự thay bằng một phông khác, nên trên màn hình bạn thấy chữ vẫn hiện, chỉ là một vài chữ trông hơi lạ. Đến lúc in, những chữ đó lộ ra như bị vá.
Cách kiểm nhanh: gõ một câu thử chứa các tổ hợp khó, như "Ẩm thực Huế, mứt gừng Ỷ Lan, bưởi Đồng Nai, quả ổi, ớt xiêm, ngỗng hầm, ống nứa, sữa chua", cả chữ thường lẫn chữ hoa. Phóng to và nhìn kỹ các chữ ầ, ẩ, ẫ, ể, ỗ, ở, ữ, Ỷ, Ỗ. Dấu thanh phải nằm gọn, không đè lên dấu mũ, không chạm dòng trên, và cùng một kiểu nét với chữ.
Kiểm thêm chữ hoa có dấu, vì dấu trên chữ hoa cần chỗ phía trên dòng. Một số phông ép dấu chữ hoa xuống thấp hoặc làm nó quá nhỏ, ở cỡ chữ nhỏ thì gần như mất. Với tên sản phẩm viết hoa toàn bộ như "BÁNH PHỒNG TÔM", lỗi này rất dễ thấy.
Cuối cùng, kiểm các ký tự ngoài chữ cái mà tem hay dùng: dấu phần trăm, độ C, dấu gạch ngang, dấu nhân, chữ số. Phông có chữ đẹp nhưng chữ số khó phân biệt giữa 1 và 7, 3 và 8, hoặc 0 và chữ O, sẽ gây rắc rối với ngày tháng và định lượng.
Cửa thứ hai: chọn đúng loại phông cho đúng chỗ
Phông chữ chia thành vài họ lớn. Mỗi họ hợp với một vai trò trên tem. Bảng dưới không xếp hạng phông nào hay hơn, chỉ chỉ ra chỗ phù hợp.
| Loại phông | Đặc điểm | Hợp với | Tránh dùng cho |
|---|---|---|---|
| Không chân | Nét đều, không có chân ở đầu nét | Khối thông tin, chữ nhỏ, định lượng, ngày tháng | Ít khi phải tránh; chỉ cần chọn bản nét không quá mảnh |
| Có chân | Có nét chân nhỏ ở đầu nét, tạo cảm giác cổ điển | Tên sản phẩm, hàng truyền thống, đặc sản | Chữ rất nhỏ in trên decal sần, chân nét dễ nhoè |
| Viết tay, thư pháp | Nét mô phỏng chữ viết, nhiều nét nối | Một hai chữ trong tên sản phẩm, chữ ký | Khối thông tin, bất kỳ đoạn nào dài hơn một dòng |
| Trang trí, chữ khối | Hình dáng đặc biệt, nét dày hoặc có hoạ tiết | Tên ngắn cỡ lớn | Mọi chữ dưới cỡ tiêu đề |
| Hẹp ngang | Chữ được thiết kế hẹp để tiết kiệm chiều ngang | Tem dài và hẹp, dòng thành phần dài | Khi đã có đủ chỗ, vì chữ hẹp khó đọc hơn chữ thường |
Phông viết tay đặc biệt rủi ro với tiếng Việt: nhiều phông viết tay đẹp được làm cho chữ Latin không dấu, dấu tiếng Việt được thêm sau và thường không khớp với nét bút. Kiểm thật kỹ theo cửa thứ nhất trước khi dùng.
Ghép cặp phông cho tên và cho thông tin
Hai phông phải khác nhau rõ ràng. Nếu phông tên và phông thông tin quá giống nhau nhưng không phải là một, người xem cảm thấy có gì đó lệch mà không biết vì sao. Hoặc dùng cùng một họ phông với độ đậm khác nhau, hoặc dùng hai phông khác hẳn kiểu.
Một phông có cá tính, một phông im lặng. Phông tên có thể là có chân, viết tay hay trang trí. Phông thông tin nên là không chân đơn giản, càng ít gây chú ý càng tốt, vì việc của nó là để người ta đọc nội dung chứ không phải ngắm chữ.
Họ phông có nhiều độ đậm là lợi thế. Phông thông tin có bản thường, bản đậm và bản nghiêng cho phép bạn làm nhãn đầu dòng, nhấn con số, ghi chú cảnh báo mà không cần thêm phông thứ ba.
Dùng lại cùng cặp cho cả dòng sản phẩm. Khi đã chọn được cặp phông qua đủ ba cửa, ghi tên phông, độ đậm, cỡ chữ cho từng vai trò vào một ghi chú thiết kế. Mọi tem sau dùng đúng bộ đó, kể cả tem phụ, thẻ treo, hộp quà.
Tránh phông đi kèm sẵn của phần mềm nếu chưa kiểm. Phông có sẵn trên máy hay trong công cụ thiết kế trực tuyến tiện lợi, nhưng điều kiện dùng cho sản phẩm thương mại khác nhau tuỳ nơi cung cấp. Kiểm giấy phép giống như phông tải về.
Cửa thứ ba: giấy phép dùng phông cho sản phẩm bán ra
Phông chữ là một sản phẩm có tác giả và có điều kiện sử dụng. "Tải được miễn phí" không có nghĩa là "được dùng miễn phí cho mọi mục đích". Nhiều phông chỉ cho dùng cá nhân, phi thương mại; tem nhãn trên hàng hoá bán ra rõ ràng là mục đích thương mại.
Có những giấy phép phông mở phổ biến cho phép dùng thương mại, in lên sản phẩm, chỉ hạn chế việc bán lại chính tệp phông. Có những phông thương mại phải mua giấy phép, và điều khoản có thể phân biệt dùng cho in ấn, dùng trên trang web, dùng trong ứng dụng. Có cả phông cho phép dùng thương mại nhưng yêu cầu ghi công tác giả ở đâu đó.
Cách làm an toàn: với mỗi phông bạn dùng trên tem, lưu lại tên phông, nơi tải, và một bản tệp giấy phép hoặc ảnh chụp trang điều khoản tại thời điểm tải. Nếu thuê người thiết kế, yêu cầu họ ghi rõ phông đã dùng và giấy phép của từng phông trong bàn giao. Khi không chắc một điều khoản có cho phép in lên sản phẩm hay không, chọn phông khác có giấy phép rõ ràng thay vì đoán; chuyện tranh chấp quyền, nếu xảy ra, là vụ việc cần hỏi luật sư.
Mất ít phút kiểm giấy phép ngay từ đầu sẽ tránh việc phải đổi phông trên toàn bộ dòng sản phẩm sau khi đã in hàng nghìn tem.
Tránh lỗi mất dấu khi gửi file cho nhà in
Lỗi dấu tiếng Việt thường không xuất hiện trên máy của người thiết kế mà xuất hiện ở máy nhà in, nơi không có phông bạn dùng. Quy trình sau giúp tránh phần lớn trường hợp:
- Hoàn tất mọi chỉnh sửa chữ trước, vì sau bước tiếp theo bạn sẽ không sửa chữ được nữa trên bản gửi in.
- Lưu một bản file gốc có chữ còn sửa được, đặt tên rõ là bản gốc.
- Tạo bản gửi in: xuất PDF có nhúng phông, hoặc chuyển toàn bộ chữ sang dạng nét (đường viền) nếu nhà in yêu cầu.
- Mở bản gửi in trên một máy khác hoặc một phần mềm xem PDF khác, phóng to các chữ có dấu chồng để kiểm.
- Gửi kèm nhà in một ảnh chụp hoặc bản PDF tham chiếu để họ đối chiếu nếu thấy gì lạ.
- Khi nhận bản in thử, kiểm lại dấu một lần nữa, đặc biệt ở tên sản phẩm và địa chỉ.
Chuyện kỹ thuật xuất PDF và chuyển chữ sang nét có bài chi tiết ở trang chuyên về in ấn của hệ, AI In Ấn. Ở đây chỉ nhắc điều quan trọng cho tem nhãn: bản gốc và bản gửi in phải là hai tệp riêng, vì tem còn phải sửa ngày, sửa lô, sửa địa chỉ nhiều lần nữa.
Dấu hiệu nên đổi phông ngay
Có những lúc bạn đã chọn một phông, dựng tem gần xong rồi mới thấy vấn đề. Đừng tiếc công sức; nếu gặp một trong các dấu hiệu sau, đổi phông sớm vẫn rẻ hơn in xong mới đổi:
- Phải chỉnh tay từng dấu thanh bằng cách dịch chuyển ký tự hoặc ghép chữ.
- Chữ có dấu trông nhỏ hơn hoặc đậm hơn chữ không dấu cùng dòng, dấu hiệu phần mềm đang lấy ký tự từ phông khác.
- Không tìm được giấy phép rõ ràng, hoặc giấy phép ghi chỉ dùng cá nhân.
- Ở bản in thử, khối thông tin phải nhìn gần mới đọc được dù cỡ chữ đã bằng mức sàn của bạn.
- Chữ số trong ngày tháng dễ nhầm lẫn khi đọc nhanh.
- Phông chỉ có một độ đậm nên bạn phải thêm phông thứ ba để nhấn mạnh.
Một bộ hai phông qua được đủ ba cửa sẽ dùng được cho cả dòng sản phẩm trong nhiều năm. Đó là khoản đầu tư thời gian đáng làm kỹ nhất trong cả quá trình tự thiết kế tem.
Ví dụ giả định: đổi phông cho dòng trà túi lọc
Ví dụ giả định: một hợp tác xã trà ở một xã vùng chè của tỉnh Thái Nguyên làm tem cho ba loại trà túi lọc. Bản đầu tiên dùng một phông thư pháp cho cả tên trà lẫn đoạn hướng dẫn pha, vì muốn tem mang không khí truyền thống. Phông này tải từ một trang chia sẻ, phần mô tả ghi chỉ dùng cá nhân. Trên bản in thử, chữ "hướng dẫn pha" đọc không ra, chữ hoa Ấ trong tên vùng trà bị dấu đè lên nhau.
Bản sửa giữ phông thư pháp duy nhất cho hai chữ tên trà ở mặt trước, sau khi đổi sang một phông thư pháp khác có giấy phép mở cho phép in lên sản phẩm và có đủ dấu tiếng Việt. Toàn bộ phần còn lại chuyển sang một phông không chân có ba độ đậm: bản đậm cho nhãn đầu dòng và con số, bản thường cho chữ thông tin, bản nghiêng cho lưu ý bảo quản. Ba loại trà dùng chung cặp phông này, chỉ khác màu nhấn.
Kết quả là tem vẫn giữ được nét truyền thống ở chỗ khách nhìn đầu tiên, còn khối thông tin thì ai cũng đọc được. Hợp tác xã lưu tệp giấy phép của cả hai phông trong cùng thư mục với file gốc, để lần sau thuê người khác sửa tem vẫn biết đang dùng gì và được phép tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng phông chữ viết tay cho toàn bộ tem để tạo cảm giác thủ công không?
Không nên dùng cho toàn bộ. Phông viết tay hợp với tên sản phẩm hoặc vài chữ trang trí, nhưng khối thông tin viết tay rất khó đọc ở cỡ nhỏ và nhiều phông viết tay xử lý dấu tiếng Việt kém. Cảm giác thủ công có thể đến từ màu, chất liệu decal và hình minh hoạ.
Phông có sẵn trong công cụ thiết kế trực tuyến có được dùng cho tem bán hàng không?
Tuỳ điều khoản của từng công cụ và từng phông, có nơi cho phép, có nơi giới hạn. Hãy đọc điều khoản sử dụng hiện hành của công cụ đó cho mục đích in lên sản phẩm thương mại, và lưu lại bản điều khoản tại thời điểm bạn dùng.
Vì sao file mở trên máy nhà in thì chữ có dấu bị lỗi?
Thường vì máy nhà in không có phông bạn dùng và phần mềm tự thay bằng phông khác. Cách tránh là gửi PDF đã nhúng phông hoặc chuyển chữ sang nét theo yêu cầu của nhà in, và luôn gửi kèm một bản tham chiếu để đối chiếu.
Một tem nên dùng tối đa mấy phông chữ?
Hai họ phông là đủ cho hầu hết tem nhãn: một cho tên sản phẩm, một cho khối thông tin. Nếu cần nhấn mạnh, dùng các độ đậm khác nhau trong cùng họ phông thông tin thay vì thêm phông thứ ba.
Làm sao kiểm nhanh một phông có hỗ trợ tiếng Việt tốt không?
Gõ một câu thử có nhiều dấu chồng như ầ, ẩ, ẫ, ể, ỗ, ở, ữ ở cả chữ thường và chữ hoa, phóng to xem dấu có nằm gọn, cùng kiểu nét và không đè lên nhau. Sau đó in thử ở cỡ chữ nhỏ nhất bạn định dùng.